Registratie zal enige tijd duren. Deze functie is in ontwikkeling.

Blader door tentoonstellingen (12 in totaal)

Transformaties

Madam_Mim.jpg

Op 20 maart 2017 is het weer Wereldverteldag en het thema dit jaar is: transformaties of gedaanteveranderingen. Het beroemdste boek in de literatuurgeschiedenis hierover is Metamorphosen van Ovidius (43 vC - 17 nC), een boek vol mythologische verhalen die eindigen met een gedaanteverwisseling. Eén van de bekendste verhalen hieruit is wel het verhaal van Narcissus en Echo; een nymf is verliefd op Narcissus, maar hij is alleen maar geobsedeerd door zijn eigen spiegelbeeld. Uiteindeliijk verandert hij in een narcis, terwijl van haar niets meer overblijft dan een echo. In volksverhalen - die getuigen van volksfantasie en volksgeloof - komen regelmatig gedaanteveranderingen voor. Fraai voorbeeld is het sprookje waarin een tovenaar en zijn leerling het teghen elkaar opnemen in een toverwedstrijd (door schrijver T.H. White en filmmaker Walt Disney opgenomen in Merlijn de Tovenaaar, waarin Merlijn het opneemt tegen Madame Mihm. Ze veranderen zichzelf in steeds vervaarlijker dieren, tot Mihm de regels overtreedt door in een paarse draak te veranderen. Dan maakt Merlijn er een eind aan door zich in een nietig dier te veradneren: een virus, die Mihm in het ziekbed doet belanden.  Een overduidelijk voorbeeld van gedaanteveranderingen in sagen zijn die van heks naar (zwarte) kat, of van man naar weerwolf.

Alhier worden sprookjes en sagen gepresenteerd die iets met transformaties te maken hebben, en dus ook een versie van de toverduel.

, , ,

Sterke Vrouwen

tegel_spreuktegel_nr15_75.JPG

Het thema voor Wereldverteldag 2016 (20 maart) is: Sterke Vrouwen. Volksverhalen zijn doorgaans een conservatief en rolbevestigend genre, Vrouwen in traditionele volksverhalen vervullen veelvuldig zachtmoedige, afwachtende en verzorgende rollen. Het valt niet mee om fysiek sterke vrouwen te vinden, echte heldinnen of mentaal superieure vrouwen. De sterkste vrouw van Nederland is ongetwijfeld Rixt, de dochter van Sterke Jerke: aan haar staaltjes van krachtpatserij zijn vele sagen gewijd. Maar voor veel vrouwen in volksverhalen geldt dat ze op een subtielere manier hun zin krijgen, namelijk dankzij hun scherpzinnigheid. Hierover gaan verschillende sprookjes. Het eerste volksverhaal in deze reeks laat er verder weinig misverstand over bestaan: (ook al denkt de man wel anders) de vrouw is de baas in huis.

, , , , , , , , , ,

Verhalende liederen en verhalen op rijm

NietKijken.jpg

Tegenwoordig is het heel gewoon als een verhaal in proza wordt verteld. In de Middeleeuwen was het nog heel gebruikelijk dat een verhaal op rijm werd verteld. De berijming hielp de verteller om de tekst te onthouden en mondeling te presenteren, of hielp de voordrager om de tekst in gezelschap voor te lezen. Pas toen men aan het eind van de middeleeuwen individueel en stil ging lezen werd het steeds gebruikelijker om een verhaal in proza te zetten. Daarnaast zijn er ook veel verhalende liederen gecomponeerd, en dat gebeurt zelfs tot op de dag van vandaag. Zulke verhalende liederen heten balladen. We hebben hier een aantal berijmde verhalen en balladen bij elkaar gezet.

, , , , ,

Anansi de Spin

fran018_p01.gif

De verhalen over Anansi de spin zijn afkomstig uit Ghana en omringende landen. Met de slaven gingen ook de verhalen van Anansi mee de oceaan over naar de Caraiben. Nu nemen de Afro-Surinamers en -Antillianen hun Anansi mee naar Nederland. De Anansi-figuur is in de loop der tijden meermaals veranderd. In Afrika was hij een wezen dat tussen God en de mensen in stond. In de Caraiben werd hij een zelfzuchtige spin met een gezin, en is hij altijd op zoek naar voedsel. Daarbij moet hij het soms opnemen tegen zijn meerderen als de koning en de tijger. Eenmaal in Nederland wordt Anasi een wat bravere slimmerik, en verliest hij een deel van zijn kwalijke streken.

, , , , , , , , ,

Fostedina en het oorijzer

548fef3edd83af738a94274fec651017.jpg

Een merkwaardige sage over het Friese oorijzer heeft eigenlijk voornamelijk een literaire traditie gekend en geen noemenswaardige mondelinge overlevering. De sage werd in de 19e eeuw verzonnen door dominee Jan de Liefde, en kreeg zelfs een Engelse vertaling. Zo kon het gebeuren dat het verhaal ook in de Dutch Fairy Tales van de Amerikaanse schrijver W.E. Griffis terecht kwam. Deze zijtak heeft in de VS wel invloed gehad, maar niet in Nederland. Meermalen wordt de sage van Fostedina echter herschreven en gepubliceerd, onder meer in het Fries door Klaas Aartsma en in het Friesch Sagenboek van J.P. Wiersma (Nederlandstalig). In 1950 wordt er zelfs een Friese opera van gemaakt door Yps Boersma en Piet Kingma. En in 1997 componeert Meindert Talma een Friese popsong over haar. Om deze sage terugvindbaar te maken is er een nieuw verhaaltypenummer aan toegekend: TM 2608, De herkomst van het Friese oorijzer.

, , , , ,

Wensen

1210.jpg

Op 20 maart 2015 is het weer Wereldverteldag en het thema is dit jaar: "wensen".  Het zijn vooral de genres waarin de fictie domineert, waarin we wensen zien terugkeren: de sprookjes en de moppen.

, , , , , , , , , , , , ,

Vriend en Vijand

omslag_beste_vriend_ok.jpg

Oktober is de Maand van de Geschiedenis en dat staat in 2014 in het teken van het thema 'Vriend en Vijand'. Hier worden een aantal volksverhalen gepresenteerd op het thema van vriend en vijand.

, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Volksverhalen met geluidsfragmenten (selectie)

2013-08-09-johan_biemans.jpg

Veel optekeningen uit de volksmond zijn zonder opname-apparatuur gemaakt, nog gewoon met aantekeningen op papier die later thuis werden uitgewerkt. In deze tentoonstelling zijn wat verhalen bij elkaar gebracht waar wel een geluidsbestand bij hoort.

, , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Dam Jaarsma (1914-1991)

DamJaarsmaKLEIN.jpg

Dam Jaarsma uit het Friese Oostermeer was de belangrijkste Nederlandse verzamelaar van volksverhalen in de 20e eeuw. Hij was al werkzaam geweest als verzamelaar voor de Fryske Akademy, toen hij in de periode 1965 - 1980 ook voor het Meertens Instituut ging verzamelen. Als hulppredikant kwam hij met veel mensen in aanraking die konden vertellen, en via de sneeuwbalmethode kwam hij aan steeds meer vertellers - zolang ze maar binnen de actie-radius van zijn fiets woonden. Alles bij elkaar tekende Jaarsma voor het Volkskundebureau van het Meertens Instituut 16.867 volksverhalen uit de volksmond op in de Friese Wouden. In samenwerking met de Fryske Akademy zijn de handschriften met deze volksverhalen rond de eeuwwisseling gedigitaliseerd en in de Nederlandse Volksverhalenbank ingevoerd.

, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Sterke Verhalen

_jac001jack01ill01.gif

Sommige verhalen zijn niet kapot te krijgen: ze duiken eeuwenlang op en worden telkens weer ingezet als er een nieuw medium ontwikkeld wordt - van volksboek en centsprent tot standbeeld en speelfilm. In de verhalen figureren Jacke met zijn toverfluitje, Assepoester, Klein Duimpje, Tijl Uilenspiegel, Blauwbaard, Faust, Reinaert de vos, Sjakoo, Schinderhannes, Japik Ingberts, en het welbekende Luilekkerland. Bovendien aandacht voor de aloude vraag: wie heeft er thuis eigenlijk de broek aan?

, , , , , , , , , , , ,

Monsters en Draken

wapenErkelenz.jpg

Het thema van de Wereldverteldag op 20 maart is "Monsters en Draken". In Nederlandse volksvertellingen komen niet heel veel draken voor, maar andere monsters zijn er wel te vinden, zoals de basilisk, de weerwolf, de witte wieven, de nachtmerrie, spookdieren, heksenkatten en plaaggeesten. Ten behoeve van de Wereldverteldag worden hier zestien verhalen uit de Volksverhalenbank gepresenteerd die expliciet over draken, monsters en andere (ooit) angstaanjagende wezens gaan.

, , , , , , , , , , , ,

Schatkamers: “Sesam Open U!”

Illustratie uit de Duitse Grimm-versie van het sprookje 'Simeliberg'.

Eén van de beroemdste schatkamersprookjes is Ali Baba en de Veertig Rovers. Veel mensen denken overigens per abuis dat Ali Baba de roverhoofdman is. Ali Baba is echter een arme man, die op een dag toevallig ziet waar dieven hun gestolen goederen verstoppen: in een grot die opent met de toverformule ‘Sesam Open U’. Ali Baba vergaart vervolgens rijkdom door te stelen van de dieven. Als zijn broer het ook gaat proberen, vergeet hij binnen de toverformule en wordt hij door de rovers een kopje kleiner gemaakt.

Het sprookje van Ali Baba is van Oosterse oorsprong en wij kennen het in het Westen dankzij de vroeg 18e-eeuwse Franse vertaling Les mille et une nuits, van Antoine Galland. In Nederland kreeg het boek bekendheid als Duizend-en-één Nacht.

In de Nederlandse Volksverhalenbank zijn mondeling en schriftelijk overgeleverde versies opgenomen van het sprookje. De oudste mondelinge optekening is in het Gronings en dateert uit circa 1875.  De modernste versies dateren uit 2002, maar dan zijn het raadsels. Daartussen zitten onder andere twee versies van het sprookje door de jonge Marokkaanse verteller Abdelaziz Ajaarouj uit 1999, en een hoorspelversie met muziek van een CD uit 1995. Soms loopt de Nederlandse Ali Baba rond in een Hollands landschap, en dan is er natuurlijk geen grot, maar een holle boom of een luik in de grond.  In de Hollandse schatkamerversie figureert met andere woorden soms een Ali Baba op klompen.

Maar bestaan er dan geen volksverhalen over schatkamers die typisch Nederlands zijn? Het probleem is dat we een klein landje zijn, en dat veel volksverhalen vaak in een veel groter gebied worden verteld, en niet exclusief in Nederland. Niettemin hebben wij bijvoorbeeld aardig wat schatsagen, en de sage van Kiste Trui die haar hele leven naar een schat groef op de Mookerhei. Daar naast is er een schatkamersage die exclusief Nederlands lijkt: het verhaal van de Schatkamer van Nienoord.

, , , , , , , , , ,