Registratie zal enige tijd duren. Deze functie is in ontwikkeling.

BOERDE15 - [Sint dat wi vrouwen garen]

Een mop (), 14e eeuw

Hoofdtekst

[Sint dat wi vrouwen garen]
Sint dat wi vrouwen garen
Dat wy smeken ende smaren
Ende licken omtrent den baert,
Dat vaert gaerne hinderwaert,
5 Op dat wy in die burse syn dul.
Ach dat dat verwaten mul
Aldus seer minnen verwint,
Datmen niet en acht en twint
By die scoenheit vanden menschen!
10 Al werpt hi eenen stien te wenschen,
Ende dapper is ende varde springhet
[...]
Ende wel in eenen ternoy torniert,
Ist dat hem een cruuyt faelgiert
15 Die wellic wi penninghen nomen,
Hi en darf hem niet beromen
Dat yet dien sal sijn vryen,
Hine si vol van reynardien.
Es reynardye dan soe goet?
20 Jaet! ic wils v maken vroet
Ende prouent bi tween heren
Die ridders waren, ende doerder eeren
Plach die een te doen veel:
Goet was hi van alrehande speel
25 Ende van harten seer vri.
Waer dat hi en tornoy verre of bi
Vereyschede, daer plach hi te syn;
Hi en spaerde weder cost noch pyn,
Nach daer toe syns seluens lyf.
30 Ende die ander die was een katijf,
Die en achte niet van eenen hoye
Op tafelronde of op ternoye,
Mer hi minde den penninc seer.
Doer gode te doen nach doer die eer,
35 Dat en was syn aerd niet.
Hier bi die auontuer liet
Den ghenen bouen comen van goede,
Ende die ander viel in armoede.
Mar hi was die niet en drouede
40 Van sulken als hi behouede
Ende bleef milde jeghens die ghoen
Die ghiften tontfaen sijn ghewoen.
Doer die eer ende doer gode
Liet hi sijnre costumen node,
45 Also verre als hi volbrenghen mocht,
Want hem die minne daer toe brocht
Van eene vrouwe die weduwe was,
Dat hem dochte dat hi ghenas
Van alle euel, als hise sach.
50 Mar dat was hem een swaer verdrach:
Die vrouwe micte op hem cleyne.
Men vant daer int lant en gheyne
Vrouwe van also groter macht,
Noch van also groter gheslacht,
55 Noch daer omtrent soe wael gheboren,
Ende was van goede wel te voren
Ende in hoer doen seer openbaer.
Scone van huyde ende van haer
Was si, dat wel an vrouwen sit;
60 Die keel hadsi rond ende wit,
Een dailkyn hadsi in haer kinne:
Si gheleec wael een goddinne;
Te lachene stont haer die mont.
Nu hadde Venus oec ghewont
65 Metten strale van hare minne
Den ridder in sinen harte binnen,
Daer ic hier te voren of seyde,
Die sinen sinne anden penninch leyde
Ende die den ternoij niet en gaerde,
70 Om dat hi cost ende pyn spaerde.
Dese minde die vrouwe mede
Ende plach der seluer sede
Die dic vrouwen hebben gheploghen
[...]
75 Di doer den penninc heeren goken
Ende segghen datmen mitten loken
Wel den duuel eten mach.
Daer na soe comt die leyde dach
Dat hi moet mit ander sausen verleyden:
80 Men wil node vanden penninc sceiden.
Dicke valt dat mer na droemt
Ende dat die nide die siel verdoemt.
Dat is ghedaen der vrouwen sin:
Rechte meer no min
85 Volghen si der catten natueren.
Dit laet ic ende ter auentueren
Keer ic weder daer ict liet.
Den ridder die den penninc niet
En hadde te helpen, was spreken comen
90 Ter vrouwen ende begonste haer te nomen
Wat hi doer haer hadde ghedoghen.
Mittien quam daer in ghevloghen
Een knecht mit eene glauelote;
Eene slippe van sinen rocke
95 Op ghescort doer die lichtheden.
Van lopen waren hem die leden
Besweet utermaten seer.
Hi seyde: vrouwe, hier comt myn heer
Achter ende hieten myn voren gaen,
100 Om dat ic v soude doen verstaen
Dat hi tauont mit v wil eeten.
Die vrouwe die daer was gheseten
Bi den becommerden, stont op scier
Ende seyde: doet ons te vier
105 Twe capoenen goet ende vet.
Si ghinc hoer palleren bet
Ende in eenen spieghel sien,
Want die bootscop quam van dien
Ridder daer ic die tael of liet,
110 Die welke en begheerde niet
Ternoij noch tafelronde
Ende die doer lachter noch doer stonde
Die penninc te crucene spaerde.
Men hoerde nyen van sinen paerde
115 Biden houe: hi en was niet verre.
Die vrouwe riep als die was erre:
Lyskyn, god moet v verdomen!
En hoerstu niet myn heer comen?
Nem, drach voert die cussyn,
120 Ende die butsele met den wyn
Dien salstu niet vergheten
Teerst dat wi syn gheseten.
Daer na saltu bringhen ende scinken,
Ende gheuen den knape der na drinken
125 Als wi twe hebben gedroncken.
[...]
Dune verstuus dat ic di leer.
Ende mittien so quam die heer
In ghereden ende hi beet af,
130 Ende die vrouwe si begaf
Alle dinc ende si hadde saen
Den ridder in haren armen bevaen
Ende wencten in syn oghen.
Die becommerde constet qualic doghen
135 Ende ginc hem int vri hof meyen
Daer hi die voghelen hoerde screyen
Ende elke singhen na sijnre natueren.
Hi dochte van sinen ghebueren
Den riken ridder dat hi was
140 Daer bet omme dat hi las
Den penninc int cruce ende ontcnoepte.
Hi peynsde nochtans ende hi hoepte,
Si soude wesen sijn amye,
Hem en ghebrake reynaerdye;
145 Mer hi was daer te sittene moede
Ende sneet een haseline roede
Die groene was ende hadde swanc.
Lude sine kele klanc,
Want hi hadde die kele claer.
150 Van desen sausoene, van desen jaer
Begonste hi een liedekijn,
Ende als hi daer hadde ghesyn
Soe langhe dat hi hoerde segghen
Datmen die tafelen soude legghen,
155 Soe keerde hi weder inwaert scier
Ende makede den riken de blide sier
Ende ginc mede ter tafel sitten.
Die vrouwe die began te verhitten
Van toorne dat hi was bleuen.
160 Menighe quike was hem ghegheuen
Ouer tafel, die hi wel
Ontfinc, al hylt hyt ouer spel.
Doe die handen waren ghedweghen
Ende die dwalen op gheslegen,
165 Ghinc men vaste die bedde maken.
Die vrouwe seyde dat hoer vaken
Begonste: die nacht en waer niet lanc;
Si en koer daer voer ghien sanc
Ghedect te wesen in hoer bedde.
170 Ten is niet totten daghe, ic wedde,
Te riden V milen.
Ghif ons drincken van uwen wijnen;
Hier is lanc ghenoech gheseten.
Si liet den joncwiue te weten
175 Datmen soude den riken man
Ter camerdoer al vast an
Bedden aldaer si binnen lach.
Die ander ridder, die niet en mach
Den penninc ghecrighen, dedemen saen
180 Wel of vanden bedde staen
In eenen houc daer honden plaghen
Haer bedde van costume in laghen;
Gaern volgheden si haren nesten.
Ende als die ridder ouer syn beste
185 Hilt dat si alle slapen waren,
Begonste hi ysentlike te baren.
Hy riep: verwaten syn die honden!
Hoe soude ic tot deser marghenstonde
Hier aldus moghen ghedueren?
190 Die vrouwe die sprac: tot quader vren,
Here, laet ons mit ghemaec!
Want si hadde, in ware spraec,
Den riken ridder ghelouet,
Doer den penninc diese verdouet
195 Hadde, dat si comen soude
Tot sinen bedde alsoe houde
Als dat ghesin vaste sliep.
Si dede die knapen drincken diep,
Om dat si slapen souden vaste.
200 Nu ne mochtsi van horen gaste
Horen beloft volbringhen niet.
Si seyde: god die hem crucen liet
Die moet verwaten uwen keel!
Die ghene die hebben ghewaket veel
205 Souden indie camer garen rusten.
Ende mittien began te lusten
Den riken ridder syn vrin
Te maken; hi stont op stillekyn
Ende dede hem totten vate.
210 Ende die ander peynsde om sijn bate
Ende quam heymelic gheslopen
Ten bedde daer hi wt ghecropen
Was die syn vrijn makede.
Ende als die rike weder rakede
215 Ten bedde daer hi te voren in lach,
Gaf hem die ander ridder enen slach
Mitter roede die was swanc,
Dat si hem want omden lanc
Ghelyc oft een paellinc waer.
220 Helpt, rych here god, doer uwe scaer!
Sprac die rike onder sine tande,
Ende die ander sprac: god gheue mi scande,
En sal die honden van mi hoeden,
Al soude myn vrouwe al verwoeden,
225 Dien mi doen dus groten toren.
Hi die syn bedde dus hadde verloren,
Taste so langhe mit synre hant
Dat hi dat ander bedde vant,
Dat syn gheselle hadde gheruymt,
230 Ende isser varinc in ghetuymt
Metter haesten, hine weet hoe.
Ende die vrouwe stont op doe,
Die niet en weet hoet was comen,
Ende hevet haer pelskyn ghenomen
235 Ende liet schier gliden ouer haer lijf,
Ende ginc daer si den katijf
Vinden waende mitten ghelde,
Ende als hise had in syn ghewelde,
Die ghene die si int bedde vant,
240 Trac hi haer vander hant
Een vingherlyn goed ende dier
Ende stac an sinen vinger scier.
Hi wiste beyde quaet ende goet
Ende gaf der vrouwen hoghemoet
245 Dat vander minnen comt ende groyt,
Ende si is die ghene dies niet en vernoyt.
Haer bequam so wel syn voer,
Want hi leerde haer sulke toer
Van minnen, die haer dochte goet.
250 Daer na seyde si: here, ic moet
Weder tot minen bedde gaen,
Bidien het waer qualic ghedaen
Dat ic mi hier yet langhe vergaet:
Tot allen dinghen voecht wel maet.
255 Dus so keerde si van daen
Ende die ridder, die rike man,
Dye lach ende doghede syn carine,
Luste ander werue sijn vrine
Te maken, ende hi is op ghestaen,
260 Ende die becommerde quam weder gaen
Ende liet hem sinken int bedde neder.
Ende als hi waende keren weder,
Die sine vrine hadde ghemaect,
Quam hi langhes den wech gheraect
265 Recht als een die mesen vinc.
Ic wilde mine kele hinghe,
Peynsde hi, waert dat ic miste
Van minen bedde, ende eer dat hi wyste
Had hi die roede om syn vel.
270 Doe sprac hi: ten is niet el
Dan die duuel die mi let!
Mi dunct ic ben te nacht ghebed
Ghelijc oft weer een beer.
Ende die ander sprac: bi onsen heer,
275 Ic sal dese honden payen!
Ende ginc mitter roede mayen,
Mer die rike trac bet af.
Vanden slaghen diemen gaf
Soe had hi bloedighe huyt
280 Ende quam als een ghevleghen puut
Weder gheraect ter camer dure.
Helpt, seyt hi, ter quader ure
Hebbe ic hier myn bedde vonden!
Hi croop in ten seluen stonden
285 Ende lach mit groten slaghen
Tot dien dattet begonste te daghen.
Doe seyde hi: lanct mi mijn ghereyde!
Ende als die vrouwe dat vernam, si seyde:
Ghine vaert niet hene dus scier?
290 Vrouwe, mitten quaden vier
Moet al verbarnen dat ic hier quam!
Help here, hoe sidi dus gram?
Dat ne soude v niet betamen.
Ic waenden wi eten souden te samen
295 Ende bliscap hebben ende jolijt.
Ja wi, vrouwe, te quader tyt
Sellet wesen, let ic hier meer.
Hem smarte syn vel ende het dede hem seer
Ende maecte hem danen mit grote spoet;
300 Mer die vrouwe en was niet vroet
Twi hi hem so sere misliet.
Die ander en ruste niet, als hi siet
Dat si hoer keerde ter missen waert,
Doe ginc hi hem cleden mitter vairt
305 Ende nam die vrou in sinen arme,
Die van toorne was warme.
Dat hoorde die rike, so ontreet.
Mettien versiet si ende weet
Dat vingherlyn an sinen hant,
310 Dat hi haer vanden vingher ontprant.
Si seyde: dat is een scoen juweel!
Also help mi sinte danieel,
Here, waen quaem di daer an?
Doe antwoerde die goede man
315 Ende sprac aldus toter vrouwen:
God bescermen van rouwen
Die ghene diet mi gaf te nacht.
Doe wart die vrouwe te hant bedacht
Datter anders waer ghespeelt
320 Dan si waende: Ay diet mi heelt,
Sprac si, god gheue hem ongheual
Hine segghe mi die waerheit al.
Hoe die sticken hier syn comen.
Mittien ginc hi hoer nomen
325 Die auentuer van eynde te oerde,
Als gi hier te voren hoerde,
Ende die vrouwe loech vter maten seere
Ende si seyde: bi onsen here,
Dicke vaert het hinder waert,
330 Dat die vrouwe dien oerbaer begaert
Die nie en wiste eer noch doghet.
Ridder, ic houd v ouer voghet
Van minen lijf, van minen goede.
Hebdi breke of armoede,
335 Goets ghenoech en sal iv niet faelgieren.
Ghi moecht bouwelic tornieren;
Ic weet so menighen penninc
In minen ghewelt, van gheerre dinc
Sone laet ic v hebben breke.
340 Nu moet ons here haestelike
In die ghelike vorsten die ghoen,
Die doer die eere syn ghewoen
Thare te gheuen ende doer gode,
Ende scende de ghene die so node
345 Vanden penninc willen deruen.
Want bedien si en syn gheen erue
Hier te liden in dit lyf,
Mi wondert dat so menich katyf
Hier so nodich is ende vrec,
350 Bedi daer om valt hi in duuels drec
Daer neder ende is der werelt scande.
God veruol hem sine hande,
Den ghenen die, haueloes, so dwinhget
Dat hi der houescheyt volbringhet
355 Die hi in sine harte draghet.
Des jonne hem die reyne maghet
Ende ontkeren den vrecken haer aensicht.
Amen. Hier ende ic myn ghedicht.

(De Middelnederlandse boerden. Voor het eerst verzameld uitgegeven door C. Kruyskamp. 's Gravenhage 1957, p.84-95)

Beschrijving

Twee ridders zijn verliefd op dezelfde vrouw, een rijke weduwe. De ene ridder heeft al zijn geld aan toernooien en feesten uitgegeven, de andere is een gierigaard, die elke penning spaart. De weduwe is aanvankelijk uit op een huwelijk met de vrekkige ridder. De arme ridder lukt het echter door een list en het verwisselen van bedden, de liefde te bedrijven met de vrouw, die denkt dat hij de rijke ridder is. De rijke ridder krijgt ook nog een pak slaag van de arme ridder. De volgende dag komt alles uit, wanneer de arme ridder een ring kan tonen die hij die nacht heeft genomen van de weduwe. De rijke ridder is de grote verliezer, want de weduwe trouwt nu met de arme ridder.

Bron

De Middelnederlandse boerden. Ed. C. Kruyskamp. 's Gravenhage 1957, p.84-95

Commentaar

14e eeuw
Zie ook: F. Lodder, `Een genre der boerden', in: Queeste 2 (1995) p. 54-71.
F. Lodder, `De moraal van de boerden', in: Nieuwe Taalgids 75 (1982) p. 39-49.
F.J. Lodder, Lachen om List en Lust. Studies over de Middelnederlandse komische versvertellingen. Ridderkerk 1996.
Over de stedelijke context van de boerden: D. Hogenelst, `Sproken in de stad: horen, zien en zwijgen'. In: H. Pleij e.a., Op belofte van profijt: stadsliteratuur en burgermoraal in de Nederlandse letterkunde van de middeleeuwen. Amsterdam 1991. p. 166-183.

Naam Overig in Tekst

Venus    Venus   

Lyskyn    Lyskyn   

Sint Daniel    Sint Daniel   

Datum Invoer

2013-03-01 14:46:21