Registratie zal enige tijd duren. Deze functie is in ontwikkeling.

BOEKV006 - Van 'n vent dei nait wis wet bang weez'n was.

Een sprookje (tijdschriftartikel), 1800 - 1804

Hoofdtekst

Van 'n vent dei nait wis wet bang weez'n was.
Was ainmoal 'n boer mit drei zeuns. Olste en jongste môz'n 's nachts op schoap'n paz'n, 'n hail stuk weegs van hoes. Zai kloug'n d'r over, dat ze zoo veul overlast har'n van 'n groote, zwarte kerel, dei alle nacht'n kwam en heur 'n schoap ôfstool. Middelste zee, dat hai wel rais 'n nacht oppaz'n wol; hai zol dei zwarte kerel wel krieg'n. "Hm!" zeed'n anner'n, "wat zoep'nbrei (1) al nait vudt (2) en dat nog wel zunner stroop! (3)" Maor as hai d'r oarighaid aan har om 'n nacht bie schoap'n te schiller'n (4), hai ken zien zin wel krieg'n: zai wol'n wel rais 'n keer vrei.
Volg'nde nacht trok vent er mit schoap'n op oet. Oet veurzörg nam hai 'n vatje branwien mit en 'n oortskop (5). Hai har bie zien schoap'n 'n mooi lâm, dat krieg nog nait goud volg'n kon en dat hai droag'n môs.
Dou hai op plak kwam doar schoap'n waaid'en môz'n, kwam zwarte kerel d'r ook al aan. "Dat lâm wil ik hem'n," zee kerel. "As Poask en Pinkster op ain dag koom'n en kalver op 't ies dans'n," zee vent. "Hes branwien?" vroug kerel, dei 't vatje ien 't oog kreeg. "Jao," zee vent, "beste." "Geef mie den eerst rais 'n goue klôk (6): mien hals is zoo dreug as zoagmeel." "Goud," zee vent, "dat ken wel," en tapte hom zien oortskop vôl. 't Smoakte hom stomme lekker en hai vroug om meer. Zai dronk'n 't vatje mit 'nkanner leeg, maor zwarte reus kreeg er wied genog 't maiste van en worde zoo doen (7) as 'n kroai, zoodat hai goan noch stoan kon. Vent kreeg zien mes en snee hom kop of, dei hai ien 't zand begrouf. 's Mör'ns trok hai weer noa hoes en dou zien bruirs bie hom kwam'n was 't eerste dat zai vroug'n, hou 't ofloop'n was. "Goud," zee hai, "kerel wol mien lâm hem'n, maor ik heb 't nog." "Nô," zeed'n zai, "as 't zoo goan is, môs doe d'r vannacht maor weer hên." "Nee," zee vent, "ik wil 'rais aan 't raaiz'n en zain wat bang weez'n is. Ie huiv'n ook nait bang meer te weez'n veur dei zwarte kerel; dei is dood en zel joe gain kwoad meer doun. Ie ken'n hom doar en doar vien'n en zien kop legt ien 't zand begroav'n."
Vent ging op raais en kwam bie 'n boereploats, dei aan 'n kerkhof ston'. Hai vroug, of ze doar ook wiz'n (8) wat bang weez'n was. "Jaowel," zeed'n ze, "wie deur'n (9) noa tien uur nait meer over 't kerkhof loop'n, want den spoukt 't doar alleriezelkst." "Nô, den mout ik doar 'rais 'n nacht weez'n," zee vent. "Allerbestig goud," zee boer, "den kens tegeliek op mien kôi'n paz'n." "Da's ofsprook'n," zee vent en trok 's nachts noa 't kerkhof. Veur wizzighaid nam hai 'n polsstok mit. Dou hai aan anner kant van 't kerkhof kwam, von' hai doar 'n toavel mit 'n stuk of wat heer'n d'r om tou, dei aan 't koartspeul'n waz'n. Zai vroug'n hom, of hai ook mitspeul'n wol. "Jaowel," zee hai, "maor 'k heb nait veul geld ien buus." "Da's niks," zeed'n ze, "zooveul geld zel'n we 'nkanner ook nait ofwin'n." Zai speuld'n mit 'nkanner en hai won van aine heer 'n stooter. "Nô mou-je mie ook betoal'n," zee vent, maor heer schiende d'r nait veul nucht (10) aan te hem'n en lachte hom oet. Vent, oarig kört veur kop (11), kreeg zien polsstok en sloug er mank (12), dat lap'n d'r of vloog'n. Maor ien 'n omree (13) versmolt'n heer'n ien 'nkanner en word'n mit 'nkanner tou áín persoon. "Zoo," zee vent, "ik mout zeg'n, ie ben'n dubbelde mensk'n: ie ken'n ien meer en ie ken'n ook ien ain," en hai ging ziensweegs. 's Mör'ns kwam hai bie boer en dei vroug, hou 't ofloop'n was. "Och, wat zol 't weez'n," zee hai, "d'r hol'n (14) schelms en gouwdaiv'n op 't kerkhof tou (14), niks anners. Ik heb van 'n soortige heer 'n stooter won'n mit koartspeul'n en dou 't er op aankwam, wol hai mie nait betoal'n." "Nô," zee boer, "as doe deurse den môs vannacht maor weer wacht hol'n." "Nee," zee vent, "van deur'n is gain sproake, maor 't is mie môite nait weerd: 't ben'n maor schelms en gouwdaiv'n doar op 't kerkhof en dei ken'n mie nait leer'n wat bang weez'n is. Ik trek wieder."
Hai raaisde verder en kwam bie 'n börg van 'n heer en zien eerste vroag was doar weer of ze ook wiz'n wat bang weez'n was. "Nô," zee heer van börg, "of wie dat ook wait'n; ik heb aan börg 'n koamer, doar deur'n wie 's nachts nait ienkoom'n, want doar is 't lang nait pluus." "Nô," zee vent, "den mout ik doar 'rais 'n nacht weez'n, misschain komm'n spouk'n den wel veur 'n dag." "Goud," zee heer, "as-t-er drei nacht'n woakse en den nog leefse, zelt mien dochter hem'n of honnerd dukoat'n geld." "Bestig," zee vent, en dou 't oav'nd worde ging hai ien spoukkoamer en zee teeg'n heer, dat hai hom wat meel en vet, törf, holt en kuz'ns (15) bezorg'n môs; hai wol pankouk bak'n en wat bair wol hai ook wel hem'n. "Goud," zee heer, "bair is er genog ien keller en doar kens hier oet koamer ien koom'n; 't anner ze'k die hoal'n." Dat dee hai en dou ging hai vô't en trok deur op slöt. Vent ging ien keller om wat bair te tap'n en von' doar 'n trilbil bie 't vat stoan te tril'n. "Doe bis kold, mien jonge," zee hai, "goa maor noa mien vuur en warm die wat; 'k heb boov'n 'n mooi vuurke aan." Trilbil zee niks en verrepte hom nait. "lk zai 't wel," zee vent, "doe bis stief verkleumd; tan'n zit'n die op 'nkanner vroor'n; ik zel die wel help'n," en hai droug hom noa 't vuur en lag hom op kuz'ns deel (16).
Dou begunde hai te pankoukbak'n; maor dou hai 'rais omzag, zag hai dat 'r 'n toavel ien koamer ston' mit 'n pe'tij (17) heer'n d'r om tou. Trilbil, dei bie 't vuur lag, sprong knaphandig over ên en ging bie toavel zit'n. Heer'n vroug'n vent, of hai ook miteet'n wol. "Joawel," zee hai, en dou hai zag dat dei heer doar hai 'n stooter van won'n har mit koartspul d'r ook bie was, zee hai: "Ik wil laifst bie dei heer zit'n, doar 'k stooter van won'n heb." "Nee," zeed'n ze, "doar ken nait van ienkoom'n, da's 'n veul te groote meneer veur die." "Nô," zee vent, "den is 't ook goud: dei stooter zel mie ook gain kold winter moak'n." Dou hai aan toavel zat, wôl'n ze hom kop onner toavel druk'n. "Nee," zee vent, "dat gaait maor zóó nait," sprong op, kreeg vuur van heerd en gooide heur dat ien heur witte proek'n. Heer'n laip'n schudkop'nd op 'n sjuggeldrafke koamer oet.
Dou't mörn word'n was, kwam heer van börg bie hom en vroug: "Leefs doe nog?" "Jao", zee vent, "woarom zô'k nait leev'n? Maor ie hem'n mie doar vannacht mooi bedroog'n." "Hou dat zoo?" vroug heer. "Wel," zee vent, "ielu wôl'n mie kop onner toavel druk'n, maor ik was joe te gouw of en heb joe vuur ien joen proek'n gooid en dou ben-je oprukt." "Nô," zee heer, "zoo woar as ik hier stoa, ik heb d'r nait bie west." "Nô," zee vent, "'t is mie ook krekt gelieke veul, of ie d'r bie west hem'n of nait." Heer zee woarheid: hai har er warkelk nait biewest en er dus gain schuld aan.
Dag ging veurbie en dou 't oav'nd worde en hai weer ien spoukkoamer zol, zee hai: "Nô mou'k helfte meer van al'ns hem'n as gusteroav'nd." "Dat ken wel," zee heer, brocht hom mit zien zoak'n ien koamer en dee, dou hai vô'tging, deur weer op slöt. Dou hai ien keller kwam, ston' trilbil alweer bie 't vat te siek'n (18). "Jao, mien jonge," zee vent, "zoo makkelk as gusteroav'nd gaait 't nô nait, ik zel die nô nait weer droag'n," en hai schopte hom ien drei schop'n tou keller oet noa 't vuur en lag hom doar weer op kuz'ns deel.
Dou zol hai weer aan 't pankoukbak'n; maor hai was nog nait aan gang of toavel ston' alweer kloar mit heer'n d'r om tou. Trilbil verachterde hom nait (19), sprong van kuz'ns of en vougde hom bie toavel. "'k Mout zeg'n," zee vent, "hou slapper kerel, hou stiever eter." Dou vroug'n heer'n hom weer, of hai ook mit heur eet'n wol. "Jaowel," zee hai, "maor ik wil laifst bie dei meneer zit'n doar 'k 'n stooter van won'n heb." "Jao, ofs doe dat al laifst wilde, doar môs maor nait verder over proat'n; doar ken doch niks van ienkoom'n," zeed'n zai. "Nô," zee hai, "'t is mie ook allieke veul om dei stooter; dei cent of wat zel mie nait arm of riek moak'n."
Dou hai bie toavel zat, wol'n ze hom weer kopke-onner druk'n, maor hai was heur veur tweide moal te gouw of, kreeg kool'n vuur van heerd en gooide heur 't ien heur witte proek'n en zai laip'n annermoal schudkop'nd op 'n sjuggeldrafke koamer oet.
's Mörns kwam heer van börg weer bie hom en vroug: "Leefs doe nog?" "Joa," zee vent, "woarom zô'k nait leev'n? Maor ie hem'n mie vannacht weer mooi bie bain had." "Hou dat zoo?" vroug heer. "Wel," zee hai, "dou 'k mit joe eet'n zol, wô-je mie weer kop onner toavel druk'n; maor 'k was er zulms (20) bie en veur dat ie d'r om docht'n, har 'k joe weer vuur ien joen witte proek'n gooid en kon-je ophoupel'n." "Nô," zee heer, "mags 't loov'n of nait, maor zoo woar as 'k hier stoa, ik ben er nait bie west." "'t Is mie ook krekt gelieke veul," zee vent, "of ie d'r bie west hem'n of nait; dat hei-je op joen aig'n verantwoording. Nô nog ain nacht en den mag ie betoal'n."
Dou oav'nd kwam, zee hai dat hai weer helfte meer mithem'n môs as veurige oav'nd. "Goud," zee heer, "al wilt van elks ook nog helfte meer hem'n, dat kens mit alle soort'n van laifde krieg'n." Hai brocht hom weer noa zien koamer en dee deur weer op slöt. Dou vent ien keller kwam, was trilbil al weer present. "Hes al wat wacht, mien jonge?" zee vent, "hol die maor koestie: ain, twei, drei!" en hai schopte hom weer ien drei schop'n noa 't vuur tou.
Dou zol 't pankoukbak'n weer aangoan, maor hai was nog nait aan 't wark, of doar kwam 'n vörl van 'n kerel te schöstain oetvâl'n mit 'n bain er aan, dou nog 'n vörl mit 'n bain, dou 'n vörl mit 'n arm en dou nog 'n vörl mit 'n arm en 'n kop. "'k Heb voak heurd," zee vent, "dat vair vörls ain haile moak'n," en op slag bakt'n dei vair vörls aan 'nkanner en word'n 'n haile kerel. Dou zee vent: "'k Mout zeg'n, ie ben'n dubbelde mensk'n: ie ken'n ien vair'n en ook ien ain." 'n Oog'nblik loater kwam er 'n halve kerel oet schöstain val'n mit twee bain'n d'raan en doarnoa 't boov'nstuk mit arms en kop. Vent zee weer: "'k heb voak heurd, dat twei halv'n ain haile moak'n;" en baaide halv'n bakt'n aan 'nkanner en word'n 'n haile kerel. "Nou," zee vent weer, "ik mout nog ainmoal zeg'n, ie ben'n dubbelde mensk'n: ie ken'n ien twei'n en ook ien ain." Dou hai omzag ston' toavel alweer kloar, mit heer'n d'r om tou; maor d'r waz'n dizze raais nait zoo veul as veurige baaide keer'n; doch doarenteeg'n wel viefentwintig bedaind'n, dei of en aan laip'n. Heer'n vroug'n hom weer, of hai miteet'n wol. "Jaowel," zee hai en hai was zoo wies dat hai nô nait weer vroug om bie dei heer te zit'n, doar hai 'n stooter van won'n har. Hai at mit heer'n en dou 't eet'n bestuurd (21) was, vroug'n zai hom, of hai heur keerz'n opsteek'n wol. "Nee," zee hai, "ik zel mien aig'n keers opsteek'n, steek ie joen'nt op." Dou vroug'n ze hom, of hai 'rais mit heur ging. "Jaowel," zee hai, en dou ging'n ze mit 'nkanner deur drei iezer'n deur'n en gooid'n dei achter heur op slöt. Zai kwam'n ien 'n koamer en doar ston' 'n schoffel (22). Mit dei schoffel licht'n zai 'n stain op en er kwam 'n keller veur 'n dag. "Ien dei keller," zeed'n heer'n teeg'n vent, "stoan drei kist'n: ain mit juweel'n, ain mit gold en darde mit zulver. Wils doe d'r iengoan en help'n ons dei kist'n d'r oet?" "Nee," zee hai, "loat ain van joelu d'r iengoan, den ken ik kist'n van boov'n aanvat'n." Kist'n word'n oet keller hoald en dou vroug'n heer'n of hai dei bezörg'n wol. Dei mit juweel'n was veur heer van börg, dei mit gold veur dei ze terechtbrocht en dei mit zulver veur arm'n. "Joawel," zee vent en pâs har-d'r 't zegd, of heer'n en knecht'n word'n maor zoo ien êns weg en hai bleef allain achter ien 'n duustere koamer, zunner gloaz'n en mit drei iezer'n deur'n d'r veur.
Dou 't mörn worde, zag hai wat licht deur 'n gatje dat deur ollerdom ien muur val'n was. Hai kreeg schoffel, mouk stain'n lös en kreeg 't gat ien 't ên zoo groot, dat hai d'r deur kon. Hai keek er deur en zag dat vlak onner 't gat 'n graft was doar hai deur môs. Bie geluk was dei zoo goud as dreug en vent lait hom d'r ien val'n en laip er deur. Zoo kwam hai weer bie heer van börg, dei al noa zien koamer west har en nait wis woar hai bleev'n was. Hai zee teeg'n heer, dat hai nô zien dochter of zien honnerd dukoat'n verdaind har, maor nog 'n vairtien doag'n raaiz'n wol; as hai d'r den nog nait weer was, moch heer zien dochter en zien geld wel hol'n.
Hai ging weer op pad en kwam bie 'n boer, dei d'r ook alweer vroug, of ze doar ook van bang weez'n wiz'n. "Dat ken 'k die zeg'n," zee boer, "doar wait'n wie hier al'ns van; wie deur'n 's oav'ns noa tien uur nait deur ons hof loop'n, want den deugt 't doar nait veul." "Nô," zee vent, "den mout ik doar 'rais 'n nacht weez'n, woar is dei spookerij ten noastenbie?" "Doar bie dei kromme appelboom," zee boer. "Mooi zoo," zee vent, "bezörg mie maor 'n deur en leg dei ien boom, dat ik er op zit'n ken." Dat gebeurde, vent klom 's oav'ns ien boom en ging op deur zit'n. 's Nachts kwam'n d'r drei kerels bie boom en klom'n d'r ien op. Vent zee: "Ie mout'n hier nait bie mie koom'n." "Wie koom'n ook nait bie die," zeed'n zai, "maor doe bizze bie ons koom'n," en zai klom'n op deur. Deur kantelde tou boom oet en zai vil'n mit 'nkanner op grond. "Ie ben'n mie ja gain mensk'n geliek," zee vent, "ie zol'n ainmand arms en bain'n breek'n loat'n." Kerels ging'n vô't en dou 't mör'n worde zee vent ien hom zul's: "Nô zel'n wie 'rais zain, woar 't rechte spouk ainliek zit." Hai houl 'n biel en ging onner bie boom aan 't kap'n. Noa 'n slag of wat kwam'n d'r drei kroekjes mit geld veur 'n dag. "Zie zoo," zee hai, "doar hei-je 't spouk al." Dou ging hai noa boer en dei vroug hom, hou 't hom vergoan was. "Goud," zee hai, "maor zai har'n mie doar omtrent arms en bain'n breek'n loat'n; maor ie huiv'n nait langer bang te weez'n, want 't spouk heb ik mitnoom'n. Ik zeg joe goundag, boer."
Dou ging hai terug noa heer van börg en zee teeg'n hom: "Nô wô'k, as joe 't goud was, joen dochter wel trouw'n." "Dat ken wel," zee heer. "Wee-je 'rais eev'n mit mie goan?" vroug vent, "'k wol joe wat zain loat'n." "Goud," zee heer en zai ging'n mit 'nkanner noa dei koamer, woar dei drei iezer'n kist'n ston'n, brook'n deur'n oop'n en brocht'n kist'n terecht.
Dou hai trouw'n zol, lait hai zien voader en baaide bruirs overkoom'n en zai bleev'n bie 'nkanner woon'n, en as ze nait dood ben'n, den woon'n ze nog bie 'nkanner.

1. karnemelkspap. 2. voedt. 3. De uitdrukking wordt schertsend gebezigd voor: Zie niet te laag op jezelf neer, gooi jezelf niet weg! 4. wacht houden. 5. maat van 1/4 kroes inhoud, d.i. 1/3 L. 6. een goeden slok. 7. dronken. 8. wisten. 9. durven. 10. zin. 11. kort aangebonden. 12. tusschen. 13. in een amerij, in een ommezien. 14. houden verblijf. 15. kussens. 16. neer. 17. partij, aantal. 18. rillen. 19. bleef niet achter. 20. zelf. 21. gedaan. 22. spade.

Onderwerp

AT 0326 - The Youth Who Wanted to Learn What Fear Is    AT 0326 - The Youth Who Wanted to Learn What Fear Is   

ATU 0326    ATU 0326   

Beschrijving

Van een boer met 3 zonen wordt elke nacht een schaap gestolen toit de middelste waakt en de zwarte kerel met een vaatje brandewijn dronken voert en de kop afsnijdt. Dan trekt hij de wereld in om te leren wat bang zijn is. Op een kerkhof, waar het spookt, speelt hij met kaarten mee, wint een stoter (geld) en reist verder naar een hoge burcht, waar hemde dochter wordt aangeboden als hij het slot berrijdt van de spoken. Tijdens het kaartspelen gooit hij vuur in hun pruiken en de spoken rennen weg. In de derde nacht brengt het tijdens het pannekoeken bakken uit de schoorsteen vallende spook hem naar de kelder, waar 3 kisten met schatten staan. Dan komt hij bij een boer, in wiens tuin het spookt. Hij verstopt zich op een deur geseten in een boom, 's nachts komen drie kerels en vallen met de deur naar beneden. 's Morgens graaft hij na en vindt 3 kruiken met geld. Hij gaat terug naar de heer van de burcht en trouwt diens dochter, laat zijn broers overkomen.

Bron

G.J. Boekenoogen 'Nederlandse sprookjes en vertelsels' in: Volkskunde 13 (1901), pp. 193-199 N°5

Motief

H1376.2 - Quest: learning what fear is.    H1376.2 - Quest: learning what fear is.   

E577.2 - Dead persons play cards.    E577.2 - Dead persons play cards.   

H1411.1 - Fear test: staying in haunted house where corpse drops piecemeal down chimney.    H1411.1 - Fear test: staying in haunted house where corpse drops piecemeal down chimney.   

E281 - Ghosts haunt house.    E281 - Ghosts haunt house.   

Commentaar

1800-1804 (zie opm.)
Groningse bewerking door Johannes Onnekes van de tekst die later verscheen in Het Boek van Trijntje Soldaats.
The Youth Who Wanted to Learn What Fear Is

Datum Invoer

2013-03-01 14:46:20