Registratie zal enige tijd duren. Deze functie is in ontwikkeling.

- Kat op de wieg

Een (),

Onderwerp

SINSAG 1172 - Die Katze auf der Wiege, hält die Wiege im Gleichgewicht: Kind wird gerettet.    SINSAG 1172 - Die Katze auf der Wiege, hält die Wiege im Gleichgewicht: Kind wird gerettet.   

Beschrijving

Die Katze auf der Wiege

Tekst

Het was ten tijde van de St. Elisabethsvloed dat het gebeurde. Wild sloegen de golven over het lage land en overal werden de dijken weggevaagd alsof het papier was. Menschen en vee verdronken jammerlijk. Ach en wee geroep vervulde het land. Maar wat geeft de zee om geweeklaag? Het water golft door de dijkbreuken en al wat het op zijn weg tegenkomt sleurt het mee. Werden er bij Dordrecht niet 72 dorpen verzwolgen! Veranderde het vruchtbare land niet in een uitgestrekte watervlakte! En liep het niet zoo dat daar waar eens leven en bedrijvigheid heerschte niets anders overbleef dan de Biesbosch met al zijn slaken en slenken, kreken en zeearmen? Zeker, zoo is het gegaan in de dagen van de St. Elisabethsvloed. Niets bleef er over van de 72 bloeiende dorpen. Huizen en kerken, menschen en vee, alles werd door de zee verzwolgen. Maar één wonder is er toen geschied. Eén menschenleven is toen althans gespaard gebleven. Zoo ver men zien kon golfde het water. Onafzienbaar ver rolden de golven. Alles wat er eens leefde lag er onder bedolven maar zie, wat kwam daar aandrijven? Die stip daar, dat ding dat zoo schommelde? Was het een wieg? Zeker, het was een wieg en een klein rozig kindje lag er in. Het zoog op zijn duimpje en zijn blauwe kijkers blikten onschuldig op naar de grijze hemel. Hoe kwam het dat de wieg niet kantelde? Hoe kon het gebeuren dat de golven er niet overheen spoelden? Dat kwam door de poes die op de kap heen en weer sprong en het zonderlinge vaartuigje in evenwicht hield. Vanwaar kwam de wieg en wat is er van het kindje geworden? Niemand kan het zeggen, maar de plaats waar de wieg aan land kwam heet nog heden ten dage de Kinderdijk. (Bron: S. Franke, Legenden langs de Noordzee (Zutphen 1932) 119-120.) Dit is het verhaal van de kat op de wieg. De meeste verhalen van dit type in de verhalenbank komen (op dit moment) uit Nederlandse sagen- en legendenboeken uit de jaren ’30 van de vorige eeuw. Soms staan er verschillende versies van het verhaal in hetzelfde boek. Bovenstaand verhaal wordt verteld over Kinderdijk, maar er zijn meerdere versies van dit verhaal die zich op andere plaatsen en bij andere overstromingen afspelen. De bekendste en meest uitgebreide versies komen uit Dordrecht en Kinderdijk en gaan beide over de Sint-Elisabethsvloed van 1421. De meeste verhalen spelen zich af tussen 1100 en 1600. De oudst bekende versie van het verhaal speelt zich af in Dordrecht. In 1514 schrijft de Italiaan Chrysostomus Neapolitanus in zijn reisverslag over het verdronken land rond Dordrecht. Hierbij heeft hij ook het verhaal gehoord van het kind met de kat op de wieg dat de overstroming van 1421 overleefd zou hebben en in Dordrecht aanspoelde. De overstroming heeft hier al mythische proporties gekregen. Zo zouden er bijvoorbeeld 72 dorpen verdronken zijn, in plaats van de ongeveer 20 dorpen die werkelijk ten onder zijn gegaan. In de versie van Chrysostomus is het kind een jongetje, maar in de latere versies die in Dordrecht worden verteld gaat het om een meisje. Dit verhaal wordt voor het eerst gepubliceerd in 1677 door de Dordtse historicus en genealoog Matthijs Balen. Het meisje groeit volgens dit verhaal op in Dordrecht en wordt Beatrix, ‘de gelukkige’ of ‘gelukbrengster’, genoemd. Ze trouwt met Jacob Roerom en zij worden de voorouders van een groot en vooraanstaand Dordts geslacht. Nog steeds zijn er families die zeggen van haar af te stammen. De ketting van bloedkoralen met een gouden kruis dat het meisje volgens sommige verhalen bij zich had zou ook nog in het bezit zijn van een van deze families. Op een altaarretabel (het bewerkte achterstuk van een altaar) van de Sint-Elisabethsvloed uit de Grote Kerk in Dordrecht is het kindje en de kat op de wieg ook te zien. Volgens sommigen is dit door Beatrix zelf besteld ter herinnering aan haar redding. Het is rond 1490 geschilderd en bevind zich momenteel in het Rijksmuseum. Dit Dordtse verhaal van de kat en de wieg is één van de meer uitgebreide van de verschillende versies die in de verhalenbank staan. Het is vooral een verhaal om hoop te geven in moeilijke tijden, om te laten zien dat er altijd een lichtpuntje is. In een aantal versies wordt het ook gebruikt om de naam van een plaats te verklaren, zoals bij Kinderdijk. Het is een kenmerk van volksverhalen in het algemeen dat deze regelmatig aan lokale gebeurtenissen worden gekoppeld, waarbij een nieuwe versie van het verhaal ontstaat. Het verhaal van de kat op de wieg heeft op sommige plaatsen naast het geven van hoop of het verklaren van een aparte naam, ook tot doel de aantrekkelijkheid van de plaats voor toeristen te vergroten. In een van de meer recente versies van het verhaal in de verhalenbank vertelt een vrouw bijvoorbeeld dat ze het heeft gehoord van een gids bij een stadswandeling in Utrecht. De Kinderdijkse versie van het verhaal wordt regelmatig gekoppeld aan de Dordtse versie. Het meisje zou hierbij zijn aangespoeld in Kinderdijk, maar vervolgens naar Dordrecht zijn gebracht waar ze opgroeide. Er wordt soms ook verteld dat de kat even verder op de Kinderdijk alsnog verdronk. Die plek zou daarom Kattenwiel zijn genoemd. Het verhaal van het aangespoelde kindje zou de naam ‘Kinderdijk’ verklaren. Op het Huis te Kinderdijk bevind zich nog een gevelsteen die aan dit verhaal herinnert. De naam ‘Kinderdijk’ bestond echter al voor de Sint-Elisabethsvloed. Waarschijnlijk is deze naam aan de dijk gegeven toen de beheerder, de heer Van der Giesen, overleed en de dijk onder het beheer kwam van zijn (minderjarige) kinderen. Het verhaal van het kindje en de kat op de wieg is waarschijnlijk pas in de negentiende eeuw aan Kinderdijk gekoppeld. Het verhaal van de kat op de wieg komt verder voor in bijvoorbeeld Utrecht en Cadzand, waar het net als bij Kinderdijk als naamsverklaring wordt verteld. De wieg zou bijvoorbeeld zijn komen aandrijven bij het steegje ‘Kindgenshaven’ aan het Neude in Utrecht. Dit zou gebeurd zijn tijdens de Allerheiligenvloed in 1170. In de steeg is ook nog een steen te zien waarop het verhaal is afgebeeld. De naam ‘Kindgenshaven’ is echter waarschijnlijk een verbastering van een eerdere naam: Ryntkenshaven of Geynkenshaven. In deze versie wordt net als bij Kinderdijk, het kind als belangrijkste onderwerp gezien in het verhaal. Dergelijke plekken hebben ook een naam met ‘kind’ erin. Wellicht verklaart dit waarom er in de versie van het verhaal over Cadzand geen kindje in de wieg ligt. Hier komt alleen een kat op de golven aangedreven op de wieg. Weer andere versies van het verhaal van de kat op de wieg spelen zich af in Friesland en Groningen en zelfs langs de Duitse kust zou het verhaal bekend zijn. In Friesland wordt Sneek tijdens de Allerheiligenvloed van 1570 genoemd als plaats waar het kind aanspoelde. En in één van de Groningse verhalen, over Finsterwolde, wordt het kind gered door een hond die de wieg in evenwicht houdt in plaats van een kat. Er zijn dus vele verschillende versies van het verhaal, maar lang niet overal is het nog echt bekend. Zoals eerder gezegd wordt het tegenwoordig vooral nog verteld aan toeristen door stadsgidsen of op internet. De toeristen bij Kinderdijk kunnen het boekje Katje, the windmill cat kopen van de Amerikaanse schrijfster Gretchen Woelfle. Hierin wordt het verhaal herverteld, met eigen invulling van de personages. Volgens de schrijfster is haar boekje gebaseerd op een waar gebeurd verhaal, dat zich afspeelde bij Kinderdijk.

Literatuur

Primaire literatuur: V. Hulpach, Sagen van Europese steden (Haarlem 1980). Woelfe, G. Katje, the windmillcat (Cambridge 2001). Secundaire literatuur: W. de Blécourt, R.A. Koman, J. van der Kooi en Theo Meder, Verhalen van stad en streek. Sagen en legenden in Nederland (Amsterdam 2010). J. Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen. Deel 2: 1300-1450 (Franeker 1996) 450-454. J.L. van Dalen, Geschiedenis van Dordrecht (Schiedam 1987) 22-24. R.A. Koman, Bèèh…! Groot Dordts volksverhalenboek. Een speurtocht naar volksverhalen, bijnamen, volksgeloof, mondelinge overlevering en vertelcultuur in Dordrecht (Bedum 2005) 100-110. J.C. Ramaer, Geographische geschiedenis van Holland bezuiden de Lek en Nieuwe Maas in de middeleeuwen (Amsterdam 1899) 266-271. H. de Waal, Drie eeuwen vaderlandsche geschied-uitbeelding, 1500-1800. Een iconologische studie (Den Haag 1952) 255-258. Websites http://www.gretchenwoelfle.com/katje_the_windmill_cat_2213.htm, ‘Katje the Windmill Cat’, 19-08-2011. http://www.historici.nl/Onderzoek/Projecten/DVN/lemmata/data/Beatrix, ‘Beatrix’, 19-08-2011.