Hoofdtekst
JB: Jaap Brand
S: dhr. Smit
O: onbekend
JB: Maar.. maar die eh.. die heksen die woonden in het dorp, maar als die mensen dan weten dat dat een heks is, waarom geven ze haar dan eh, nou ja, d..
S: Ja, wa..
JB: ..eten moet ze toch kopen en ze moet [...?].
S: Ja, maar… Ja, maar idder mins kint die neet. Da zien d’r zat die.. die ónkinbaar zien. As.. as dan ze daoten daon.
O: Maar ja…
S: Ik zal.. ik zal dich zeggen det zien d’r.. eh.. die doo.. as ze daoten doon, dan kint ze..
O: Ónbekend.
S: Wie ik, ik kin.. ik kin now die allebei.
O: Zolang totdat eh.. blijkt dat ze eigenlijk iets uitgevoerd hebben.
S: Jao, det ze.. det ze dingen doon, anners kinnen ze die neet.
JB: Ja ja, als een ander het vertelt dan geloof je het niet direct.
S: Nae maa..
JB: Nee, nee.
S: Ja, ik geluif ’t doch waal.
JB: Ja,ja.
S: Ja, ik geluif het good. Ik weit good wat ’t is. Maar a.. as gee now daor i..i.., ik weit neet woe ‘t ge vandaan kómt, maar dao kön’n d’r waal vieftig zien [...?], maar dè..dè is gen ein dae die kint es pastoer. Maar as die daor bee óch daoten doon den kint gee die ouk, hè. Die kunnen net zo goed in dae winkel dao dingen gaon koupen, det zien gewoën vrouwluu wie angers ouk, hè.
O: Aooo
S: En dök [= vaak] nog flinke vrouwluu. Maar zoë könt gee die neet kinnen.
JB: Nee, nee.
S: Nae.
JB: Je moet de bewijzen hebben?
S: Je moest.. gee mót det eh.. zaak.. det dörfde ik hardop taegen die twië te zeggen: gee kunt ‘t, hardop. Maar as die gen daoten doon en zeg ens taegen en vrouwmes: “Gee ziet ’n heks, hè?”, ja, det kan nemes, hè.
O: Ja, ja, ja.
S: Det dörfs-te ouk neet, hè.
JB: Nee, begrijp ik.
S: Nae, det dörf-se ouk neet.
O: Nae.
S: Maar as ze daoten doon, dan dörf e.. die twië die hèj ik ’t waal dörven te zeggen: “Do kuns het. En do kuns het ouk.”
O: Hmm.
S: Maar angers zeg ik det neet, hè.
JB: Hmhm.
S: Ze zeggen de’s beegeloof, hè. En..en…. En..en..en as.. en de’s ouk good ouk. Angers kósten die vrouwluu zich ouk neet houen. Want iddere mins det wós, d’ kósten die vrouwluu zich ouk neet höjen, hè.
JB: Ja, ze kunnen d’r niks aan doen, die heksen, eigenlijk.
S: Ja, det weit ik ouk.. det neet aan können doon, zee zien daortoe overgegangen, hè. Of die daor vanaaf können kómen..
JB: Ja. Ja.
O: Hoe zien ze d’r toe gekomen?
S: Ja, maar da’s ierder doo ’t kwaod..
O: Door een sjlecht laeven?
S: Jao, dao’s ierder doo ’t kwaod gekomen as toet ’t good,..
O: Jao, det zal wal.
JB: Dus het zouen.. het zouen mensen zijn wel. Het zijn wel mensen, maar bezeten mensen bijvoorbeeld [gegil van kind op de achtergrond]…
S: Jao, die eh..
JB: …door de duvel bezeten?
S: Leeg.. leeg van eh.. van verstand, hè. Angers kwamen ze daor toe.. eh..neet toe [gegil van kind op de achtergrond].
O: Jao, jao.
S: ‘ne Mins dae zien volle verstand haet, en ein good verstand, dae kump dao neet toe euver.
JB: Nee, nee.
S: Nae, maar want doe licht van kop bis..
O: Ah, leeg van kop.
S: Leeg van kop.
JB: Ja?
O: […..?]
S: Die kunnen d..
O: [….?]
S: As ik oe euver wil halen…
O: Dus lichtzinnig.
S: ..en gee ziet sterk van kop, den kost mich det veul moote. Maar ziet gee al een bietje lood, ja, dan heb ik óch metein.
O: Hmm.
S: Ja, besteit ouch, hè.
JB: Ja, begrijp..
S: Ja, det is good te begriepen.
JB: Ja. […?]
S: Of ze daortoe geropen zien..
JB: Ja.
S: …of det die det.. opvangen van eur lichtigheid..
JB: Maar eh..
O: Ja, det ze mesjien.. ze hebben eh.. eigenlijk mesjien een karakter um kwaod..
S: Ja.
O: …te willen doon aan anger minsen.
S: Ja. Det zoe me waal zeggen.
JB: Maar ehm.. wordt ’t niet eh..w..eh.. denkt u niet bijvoorbeeld dat het mogelijk is dat eh.. ze.. dat die mensen eh.. van de duivel bezeten zijn?
S: Det zoe kunnen zien. Det dae eur waal hulpt, hè.
JB: En dat daarom ook het helpt als de pastoor komt om die te bezweren.
S: Det zoe meugelijk zien.
JB: Dat zou dus kunnen.
S: Det zoe kunnen. Anners kós e det ouk neet oethajen.
JB: Nee, dat bedoel ik, want als je dus..
S: Det besteit neet.
JB: Bezweren betekent dat je het..
S: Ja.
JB: …kwaad d’r uit haalt…
S: Jao.
JB: ..op een of andere manier.
S: Jao.
O: Hmhm.
S: Kiek, maar as.. as d’r gene slechten eure gedachten guuëf en meiwerkt, den dunk mich det ‘t slecht meugelijk is det dae mins zoë kan komen veur op ‘ne bessemsteel door de lóch te vlegen of veur ‘ne mins kwaod aan te doon.
O: Hmhm.
S: Det w.. det.. daor betwiefel ik hel aan.
JB: Ja. Ja.
S: Maar daordet d’n duvel daorbee is..
JB: Ja, dat bedoel ik.
S: Kiek det is.. ze willen zoe-iets aal neet zeggen, hè.
O: Uh.
JB: Nee..
S: Det ’t kwaod, det d’n duvel eur dreef [….?], maar d’n duvel dreef kwaod, hè.
O: Zeg, wat mich now invelt, Smit,..
S: Ja.
O: ..eh.. det zien verdorie altied vrouwluu. Woorum neet.. gen minse? Daor zien toch net zovuul kwooi keerls as kwooi wiever?
S: Det gaef ik toe.
JB: Ja, maar misschien..
S: Maar eh.. [lacht].
JB: ..waren vrouwen wat dat betreft makkelijker te beïnvloeden?
S: Det mende ik net te zeggen. Eh..eh.. daor zien hiel veul vrouwluu die maar half zoeveul karakter hebben as ’n manskerel, hè.
JB: Hmm.
S: En ’n sterk vrouwmes zullen.. det zal ouk zoe gemekkelijk neet vallen ouk neet.
O: Nae.
S: Nae. Nae. En det zien de meiste paart ouk nog bejaorde vrouwluu ouk nog, hè.
O: Aha.
S: Bejaorde vrouwluu van zeventig, viefenzeventig jaor.
JB: Die kunnen dus eh.. in hun jeugd heel gewoon geweest zijn.
S: Jao, det ie..m… zeker. Det ken toch nog.
JB: Ja.
S: Maar.. maar daordet zee lichter weren, kómen ze van alles. En den as.. as d’n duvel dao ’n bietje achter zit, den geit det lichtveerdig as enne mins licht van har.. kop is.
JB: Juist
O: Hm
S: Vroeger […?] hadden ze ‘ne sterkere kop, det dink ik ouk waal.
O: Uh.
S: En doe dunkt mich ook det ’t geit, want wie.. wie die d’r aan komen det kan ik óch neet vertellen, want det weit ik neet.
O: Nae.
S: Nae, det weit ik ouk neet.
O: Nae.
JB: Dat kan ook niemand weten.
S: Nae. Det kan neet, det kan nemes we...
JB: Dat zou […?]..
S: Maar zal i.. dit zal waal hiel zeker zien det ’t slappe zien..
JB: Ja.
S: ..en det ze gemekkelijk eh.. te kriegen zien van […?], hè.
JB: Maar nu nog één ding wou ik u vragen. D’r is toch hier in de buurt geen huis of d’r hangt een kruis binnen.
S: Ja, det zeggen ze altied, hè.
JB: Ja, dat is toch zo?
S: Ja, zeker.
O: Ja.
JB: Nou, dan kan d’r toch geen heks binnenkomen? Want die kan daar niet tegen.
S: Ja, maar..
O: Ja.
S: Ja, gemekkelijk.
O: Ja.
S: Ja, gemekkelijk.
O: Ja. Dat was nog tamelijk concreet. Dat moest onder op de dorpel liggen.
JB: O, dat moest speciaal bij de.. bij de deur zijn.
S: Jazeker, onger de deur. As d’r hee en in zit en ik leg dao palmtekske neer dan kump ze d’r neet oet.
JB: Nee, nee.
S: Kump ze d’r neet oet.
JB: En dat ’t aan de wand hangt dat maakt niks uit.
S: Nae, det kump ze neet oet. Want det zag ze van teveuren: “Laot d’r mich maar oet”, zag ze. Toen wös ze nog neet det det palmtekske.. [einde opname].
S: dhr. Smit
O: onbekend
JB: Maar.. maar die eh.. die heksen die woonden in het dorp, maar als die mensen dan weten dat dat een heks is, waarom geven ze haar dan eh, nou ja, d..
S: Ja, wa..
JB: ..eten moet ze toch kopen en ze moet [...?].
S: Ja, maar… Ja, maar idder mins kint die neet. Da zien d’r zat die.. die ónkinbaar zien. As.. as dan ze daoten daon.
O: Maar ja…
S: Ik zal.. ik zal dich zeggen det zien d’r.. eh.. die doo.. as ze daoten doon, dan kint ze..
O: Ónbekend.
S: Wie ik, ik kin.. ik kin now die allebei.
O: Zolang totdat eh.. blijkt dat ze eigenlijk iets uitgevoerd hebben.
S: Jao, det ze.. det ze dingen doon, anners kinnen ze die neet.
JB: Ja ja, als een ander het vertelt dan geloof je het niet direct.
S: Nae maa..
JB: Nee, nee.
S: Ja, ik geluif ’t doch waal.
JB: Ja,ja.
S: Ja, ik geluif het good. Ik weit good wat ’t is. Maar a.. as gee now daor i..i.., ik weit neet woe ‘t ge vandaan kómt, maar dao kön’n d’r waal vieftig zien [...?], maar dè..dè is gen ein dae die kint es pastoer. Maar as die daor bee óch daoten doon den kint gee die ouk, hè. Die kunnen net zo goed in dae winkel dao dingen gaon koupen, det zien gewoën vrouwluu wie angers ouk, hè.
O: Aooo
S: En dök [= vaak] nog flinke vrouwluu. Maar zoë könt gee die neet kinnen.
JB: Nee, nee.
S: Nae.
JB: Je moet de bewijzen hebben?
S: Je moest.. gee mót det eh.. zaak.. det dörfde ik hardop taegen die twië te zeggen: gee kunt ‘t, hardop. Maar as die gen daoten doon en zeg ens taegen en vrouwmes: “Gee ziet ’n heks, hè?”, ja, det kan nemes, hè.
O: Ja, ja, ja.
S: Det dörfs-te ouk neet, hè.
JB: Nee, begrijp ik.
S: Nae, det dörf-se ouk neet.
O: Nae.
S: Maar as ze daoten doon, dan dörf e.. die twië die hèj ik ’t waal dörven te zeggen: “Do kuns het. En do kuns het ouk.”
O: Hmm.
S: Maar angers zeg ik det neet, hè.
JB: Hmhm.
S: Ze zeggen de’s beegeloof, hè. En..en…. En..en..en as.. en de’s ouk good ouk. Angers kósten die vrouwluu zich ouk neet houen. Want iddere mins det wós, d’ kósten die vrouwluu zich ouk neet höjen, hè.
JB: Ja, ze kunnen d’r niks aan doen, die heksen, eigenlijk.
S: Ja, det weit ik ouk.. det neet aan können doon, zee zien daortoe overgegangen, hè. Of die daor vanaaf können kómen..
JB: Ja. Ja.
O: Hoe zien ze d’r toe gekomen?
S: Ja, maar da’s ierder doo ’t kwaod..
O: Door een sjlecht laeven?
S: Jao, dao’s ierder doo ’t kwaod gekomen as toet ’t good,..
O: Jao, det zal wal.
JB: Dus het zouen.. het zouen mensen zijn wel. Het zijn wel mensen, maar bezeten mensen bijvoorbeeld [gegil van kind op de achtergrond]…
S: Jao, die eh..
JB: …door de duvel bezeten?
S: Leeg.. leeg van eh.. van verstand, hè. Angers kwamen ze daor toe.. eh..neet toe [gegil van kind op de achtergrond].
O: Jao, jao.
S: ‘ne Mins dae zien volle verstand haet, en ein good verstand, dae kump dao neet toe euver.
JB: Nee, nee.
S: Nae, maar want doe licht van kop bis..
O: Ah, leeg van kop.
S: Leeg van kop.
JB: Ja?
O: […..?]
S: Die kunnen d..
O: [….?]
S: As ik oe euver wil halen…
O: Dus lichtzinnig.
S: ..en gee ziet sterk van kop, den kost mich det veul moote. Maar ziet gee al een bietje lood, ja, dan heb ik óch metein.
O: Hmm.
S: Ja, besteit ouch, hè.
JB: Ja, begrijp..
S: Ja, det is good te begriepen.
JB: Ja. […?]
S: Of ze daortoe geropen zien..
JB: Ja.
S: …of det die det.. opvangen van eur lichtigheid..
JB: Maar eh..
O: Ja, det ze mesjien.. ze hebben eh.. eigenlijk mesjien een karakter um kwaod..
S: Ja.
O: …te willen doon aan anger minsen.
S: Ja. Det zoe me waal zeggen.
JB: Maar ehm.. wordt ’t niet eh..w..eh.. denkt u niet bijvoorbeeld dat het mogelijk is dat eh.. ze.. dat die mensen eh.. van de duivel bezeten zijn?
S: Det zoe kunnen zien. Det dae eur waal hulpt, hè.
JB: En dat daarom ook het helpt als de pastoor komt om die te bezweren.
S: Det zoe meugelijk zien.
JB: Dat zou dus kunnen.
S: Det zoe kunnen. Anners kós e det ouk neet oethajen.
JB: Nee, dat bedoel ik, want als je dus..
S: Det besteit neet.
JB: Bezweren betekent dat je het..
S: Ja.
JB: …kwaad d’r uit haalt…
S: Jao.
JB: ..op een of andere manier.
S: Jao.
O: Hmhm.
S: Kiek, maar as.. as d’r gene slechten eure gedachten guuëf en meiwerkt, den dunk mich det ‘t slecht meugelijk is det dae mins zoë kan komen veur op ‘ne bessemsteel door de lóch te vlegen of veur ‘ne mins kwaod aan te doon.
O: Hmhm.
S: Det w.. det.. daor betwiefel ik hel aan.
JB: Ja. Ja.
S: Maar daordet d’n duvel daorbee is..
JB: Ja, dat bedoel ik.
S: Kiek det is.. ze willen zoe-iets aal neet zeggen, hè.
O: Uh.
JB: Nee..
S: Det ’t kwaod, det d’n duvel eur dreef [….?], maar d’n duvel dreef kwaod, hè.
O: Zeg, wat mich now invelt, Smit,..
S: Ja.
O: ..eh.. det zien verdorie altied vrouwluu. Woorum neet.. gen minse? Daor zien toch net zovuul kwooi keerls as kwooi wiever?
S: Det gaef ik toe.
JB: Ja, maar misschien..
S: Maar eh.. [lacht].
JB: ..waren vrouwen wat dat betreft makkelijker te beïnvloeden?
S: Det mende ik net te zeggen. Eh..eh.. daor zien hiel veul vrouwluu die maar half zoeveul karakter hebben as ’n manskerel, hè.
JB: Hmm.
S: En ’n sterk vrouwmes zullen.. det zal ouk zoe gemekkelijk neet vallen ouk neet.
O: Nae.
S: Nae. Nae. En det zien de meiste paart ouk nog bejaorde vrouwluu ouk nog, hè.
O: Aha.
S: Bejaorde vrouwluu van zeventig, viefenzeventig jaor.
JB: Die kunnen dus eh.. in hun jeugd heel gewoon geweest zijn.
S: Jao, det ie..m… zeker. Det ken toch nog.
JB: Ja.
S: Maar.. maar daordet zee lichter weren, kómen ze van alles. En den as.. as d’n duvel dao ’n bietje achter zit, den geit det lichtveerdig as enne mins licht van har.. kop is.
JB: Juist
O: Hm
S: Vroeger […?] hadden ze ‘ne sterkere kop, det dink ik ouk waal.
O: Uh.
S: En doe dunkt mich ook det ’t geit, want wie.. wie die d’r aan komen det kan ik óch neet vertellen, want det weit ik neet.
O: Nae.
S: Nae, det weit ik ouk neet.
O: Nae.
JB: Dat kan ook niemand weten.
S: Nae. Det kan neet, det kan nemes we...
JB: Dat zou […?]..
S: Maar zal i.. dit zal waal hiel zeker zien det ’t slappe zien..
JB: Ja.
S: ..en det ze gemekkelijk eh.. te kriegen zien van […?], hè.
JB: Maar nu nog één ding wou ik u vragen. D’r is toch hier in de buurt geen huis of d’r hangt een kruis binnen.
S: Ja, det zeggen ze altied, hè.
JB: Ja, dat is toch zo?
S: Ja, zeker.
O: Ja.
JB: Nou, dan kan d’r toch geen heks binnenkomen? Want die kan daar niet tegen.
S: Ja, maar..
O: Ja.
S: Ja, gemekkelijk.
O: Ja.
S: Ja, gemekkelijk.
O: Ja. Dat was nog tamelijk concreet. Dat moest onder op de dorpel liggen.
JB: O, dat moest speciaal bij de.. bij de deur zijn.
S: Jazeker, onger de deur. As d’r hee en in zit en ik leg dao palmtekske neer dan kump ze d’r neet oet.
JB: Nee, nee.
S: Kump ze d’r neet oet.
JB: En dat ’t aan de wand hangt dat maakt niks uit.
S: Nae, det kump ze neet oet. Want det zag ze van teveuren: “Laot d’r mich maar oet”, zag ze. Toen wös ze nog neet det det palmtekske.. [einde opname].
Onderwerp
SINSAG 0644 - Hexe erkannt. Sie kann die Kirche nicht verlassen, weil ein Nagel der Osterkerze unter die Schwelle gesteckt ist (rächt sich).
SINSAG 0644 - Hexe erkannt. Sie kann die Kirche nicht verlassen, weil ein Nagel der Osterkerze unter die Schwelle gesteckt ist (rächt sich). 
Beschrijving
Je weet niet altijd wie een heks is. Pas als een heks “daden doet” weet je het. De duivel is er wellicht mee gemoeid. Die beïnvloedt zwakkere mensen, vaak vrouwen en nog preciezer: bejaarde vrouwen. Om een heks tegen te houden is een kruis in huis hebben hangen niet genoeg. Een palmtakje onder de dorpel zorgt ervoor dat een heks niet door de deur kan.
Bron
Radioprogramma Vonken onder de as (NOS)
Commentaar
Jaar van opname is niet zeker, maar zal waarschijnlijk 1972 of eerder zijn. Een aantal verhalen van deze verteller lijkt op 15 nov. 1972 te zijn uitgezonden op de radio.
---
De plaats van vertellen en waar de verhalen zich afspelen is niet zeker, maar zou Maasbree of omgeving kunnen zijn. Verteller noemt in verschillende verhalen locaties, waaronder Eerselsberg, Koningslust en tussen Helden en Venlo. In de bijgeleverde documentatie wordt alleen De Peel genoemd.
---
De plaats van vertellen en waar de verhalen zich afspelen is niet zeker, maar zou Maasbree of omgeving kunnen zijn. Verteller noemt in verschillende verhalen locaties, waaronder Eerselsberg, Koningslust en tussen Helden en Venlo. In de bijgeleverde documentatie wordt alleen De Peel genoemd.