Registratie zal enige tijd duren. Deze functie is in ontwikkeling.

Browse Exhibits (19 in totaal)

Bruggen bouwen

Leonardo_Diffusion_XL_a_devil_and_a_little_goat_standing_on_a_0.jpg

Het thema voor de Wereldverteldag op 20 maart 2024 is "Bruggen bouwen"

, , ,

WERELDVERTELDAG: 20 MAART 2023

Leonardo_Diffusion_XL_a_donkey_and_a_cat_19th_century_3.jpg

Op 20 maart is het weer Wereldverteldag.

Het thema dit jaar is: SAMEN STERK.

Momenteel wordt gewerkt aan een nieuwe bloemlezing met als titel:

HALFHAANTJE EN DE HARDRIJDER

De mooiste, grappigste en griezeligste volksverhalen uit Nederland en Vlaanderen

 

In dit boek wordt ook een volksverhaal opgenomen dat uitstekend past bij het thema Samen Sterk:

De dieren in het rovershuis

Er was eens een boer die een ezel bezat, die Oude Jaap heette.

Op een goede dag zei de boer tegen zijn zoon: “Oude Jaap moesten wij morgen maar verkopen aan de slager.”

Dat hoorde de ezel toevallig en natuurlijk had hij daar niet veel zin in. Nu wordt het tijd voor me om te maken dat ik wegkom, dacht hij. Weet je wat ik doen zal? Ik ga naar Zeeland om geluk te zoeken.
Oude Jaap ging dus op stap en toen hij een eind gelopen had, zag hij in een boom een oude kat, die erg triest zat te kijken.
Waarom kijk je zo treurig?” vroeg hij.
Daar heb ik alle reden toe,” zuchtte de kat: “Morgen moet ik verzopen worden, omdat ik te oud word om muizen te vangen.”
Weet je wat,” zei Oude Jaap, “ga met mij mee naar Zeeland: gelukzoeken.”
Prima,” zei de kat.
Toen gingen ze samen verder en kwamen niet lang daarna een hond tegen, die zat te huilen.
Waarom heb je zo'n verdriet?” vroeg Oude Jaap.
Daar heb ik alle reden toe,” klaagde de hond: “Mijn baas wil me afmaken, omdat ik de kar niet meer trekken kan.”
Dan verkeer je in dezelfde toestand als wij,” zei Oude Jaap: “Ga met ons mee naar Zeeland het geluk zoeken.”
Dat is goed,” zei de hond en liep met hen mee.
Niet lang daarna kwamen ze voorbij een varkenshok, waarop een haan zat, die zijn veren liet hangen en er zo bedrukt uitzag, dat Oude Jaap niet kon nalaten hem te vragen, waarom hij zo sip keek.
Waarom ik zo sip kijk,” zei de haan: “Morgen viert de boer feest en dan ga ik in de soep.”
Dan hoor je bij ons,” zei Oude Jaap: “Kom mee. We gaan naar Zeeland om ons geluk te beproeven.”
Best,” zei de haan en zo gingen ze met z’n vieren naar Zeeland om het geluk te zoeken.
Maar Zeeland was ver weg en toen de avond begon te vallen, waren ze er nog lang niet. Ze liepen door een groot en woest bos en omdat het al donkerder en donkerder werd, besloten ze daar de nacht door te brengen.
De haan, die het vlugste was, vloog in een hoge boom, om van daaruit rond te kunnen kijken en jawel, daar zag hij in de verte een lichtje branden. Hij vloog weer naar beneden en vertelde, wat hij gezien had. Samen gingen ze erop af en Oude Jaap keek door het raam naar binnen. Daar zag hij op een grote tafel in het woonvertrek een lamp branden en om de tafel zaten twee rovers hun geld te tellen.
Ik denk niet dat die heren ons erg gastvrij zullen ontvangen,” zei Oude Jaap: “We moeten dus zien, dat we ze wegjagen. Wij kunnen er niet in voordat zij vertrokken zijn.”
Toen klom de hond op de rug van de ezel, de kat op de rug van de hond en de haan op de rug van de kat. Zo stonden ze voor het raam en toen begonnen ze allemaal zo luid te schreeuwen als ze maar konden.
De rovers wisten niet wat er gebeurde, toen ze dat vreemde dier buiten voor het venster zagen staan. Ze dachten er niet lang over wat dat wel kon zijn, maar maakten dat ze wegkwamen.
Toen stapte Oude Jaap met zijn makkers naar binnen. Eerst zorgden ze ervoor wat te eten te krijgen en toen ze lekker gesmuld hadden, zocht ieder een gemakkelijk plaatsje op om uit te rusten van de vermoeiende dag.

De kat kroop dicht bij het vuur, de hond ging vlak bij de deur liggen, de ezel zocht de stal op en de haan vloog in een boom voor het huis.

Toen de rovers buiten het bereik van dat vreemde dier waren, dat zo onverwachts voor hun raam verschenen was, hadden ze toch spijt dat ze overhaast waren weggelopen en alles in de steek hadden gelaten. Ze keerden dus voorzichtig terug en toen ze zagen dat in huis alles donker was en ze ook geen geluid hoorden, dachten ze dat alle gevaar geweken was.
De ene rover ging dus naar binnen. Het licht was uit en daarom liep hij met een zwavelstokje naar de haard. Daar zag hij de ogen van de kat blinken en denkend dat het gloeiende kooltjes waren, stak hij ernaar met de lucifer. De kat voelde een stekende pijn en ze werd zo woest, dat ze al blazend en sissend op de rover afvloog en hem beet en krabde waar ze maar kon. De rover wist niet wat hem overkwam en hij rende de kamer uit, maar bij de deur trapte hij op de staart van de hond, en die beet hem venijnig in het been.

Ondertussen was de andere rover de stal ingegaan om te zien of daar alles wel in orde was, maar daar struikelde hij over Oude Jaap. De ezel schoot wakker en schopte en trapte hem zo ongenadig, dat hij niet wist hoe hij het had en blij was, dat hij weer buiten stond.
Op dat ogenblik begon de haan, die door al het rumoer wakker was geworden, zo luid te kraaien dat de rovers horen en zien verging en ze wegliepen, zo hard als ze konden, zonder nog éénmaal te durven omkijken.
Ze zijn nooit meer teruggekomen en Oude Jaap en zijn kameraden konden voortaan vrolijk en ongestoord in het huis blijven wonen en als ze in die tussentijd niet gestorven zijn, dan leven ze er misschien nog.

 

Verantwoording

De dieren in het rovershuis: is een sprookje van het over de hele wereld bekende type ATU 130, The Animals in Night Quarters, onder andere beroemd geworden door de versie over de ‘Bremer Stadsmuzikanten’ van de gebroeders Grimm. De Nederlandse versie werd in 1903 verteld door boterhandelaar Jan Visser uit Zaandam, en in beknopte vorm opgetekend door de arts Cornelis Bakker uit Broek in Waterland. Bakker stuurde zijn optekening naar de Leidse verzamelaar Gerrit Jacob Boekenoogen die het verhaal verder uitwerkte en in 1904 publiceerde in het Vlaamse tijdschrift Volkskunde (jaargang 16, pp. 142-144, nummer 57) in een artikel getiteld 'Nederlandse sprookjes en vertelsels'. Het verhaal is hierdoor langer en leesbaarder gemaakt, en het werd in 1978 nogmaals verfraaid en licht gemoderniseerd door J.R.W. Sinninghe in diens Volkssprookjes uit Nederland en Vlaanderen (pp. 148-150). Aldus kan een volksverhaal ook in een schriftelijke traditie van elkaar overschrijvende verzamelaars staan, waarin het verhaal – vooral in stijl, maar ook in detail – steeds een beetje verder verandert. Wij staan nu zelf ook in deze traditie, want wij hebben de schriftelijke versie van Sinninghe overgenomen en aangepast, maar daarbij hebben we de gruwelijke details uit de oudste versie over verzuipen, afmaken en in de soep gaan geherintroduceerd. In de Volksverhalenbank zijn de drie voorafgaande versies te vinden onder de ID-nummers CBAK0396, BOEKV071 en SINVS047.

 

Zie ook de reel van het Meertens Instituut op Facebook met Theo Meder over Wereldverteldag 2023 met als thema Samen Sterk.

 

Verloren en gevonden

Leonardo_Diffusion_XL_a_cut_open_fish_with_a_golden_ring_in_it_1.jpg

Het thema van de Wereldverteldag 20 maart 2022 is: Verloren en Gevonden

, , ,

De Corona-crisis

Leonardo_Diffusion_XL_corona_virus_1.jpg

ONLINE OMGAAN MET CORONA

(in het bijzonder de eerste golf)

Nederlandse en Vlaamse moppen, memes, nepnieuws, broodjeaapverhalen en complottheorieën in chronologische volgorde.

, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Reizen (Voyages)

Leonardo_Diffusion_XL_a_giant_with_one_eye_on_his_forehead_3.jpg

Het thema van Wereldverteldag 20 maart 2020 is: Reizen (Voyages)

, , ,

Mythes, legendes en heldendichten

Leonardo_Diffusion_XL_white_souls_on_a_small_boat_19th_century_0.jpg

Het thema van de Wereldverteldag op 20 maart 2019 is 'Mythes, legendes en heldendichten'

In deze tentoonstelling is een selectie te zien van bekende verhalen, zoals de legende van Beatrijs en de mythe van Narcissus, maar ook van minder bekende verhalen, zoals de mythe van de Germaanse Gerda en Froh de lentegod en het heldendicht van Ridder Roeland. De verhalen spelen zich ver af, in Griekenland bijvoorbeeld, maar ook dichtbij. Wat alle verhalen gemeenschappelijk hebben is dat ze verteld zijn in Nederland.

, , , , , , , , , ,

Wise Fools

Leonardo_Diffusion_XL_a_black_man_as_servant_standing_on_the_b_2.jpg

Op 20 maart 2018 is het weer Wereldverteldag, en het thema is dit jaar 'Wise Fools'.

Hier zijn een aantal verhalen bijeengezet over domme en slimme mensen, en ook domme mensen die tot slimme inzichten komen. 

, , ,

Transformaties

Leonardo_Diffusion_XL_a_frog_crawling_out_of_a_pear_0.jpg

Op 20 maart 2017 is het weer Wereldverteldag en het thema dit jaar is: transformaties of gedaanteveranderingen. Het beroemdste boek in de literatuurgeschiedenis hierover is Metamorphosen van Ovidius (43 vC - 17 nC), een boek vol mythologische verhalen die eindigen met een gedaanteverwisseling. Eén van de bekendste verhalen hieruit is wel het verhaal van Narcissus en Echo; een nymf is verliefd op Narcissus, maar hij is alleen maar geobsedeerd door zijn eigen spiegelbeeld. Uiteindeliijk verandert hij in een narcis, terwijl van haar niets meer overblijft dan een echo. In volksverhalen - die getuigen van volksfantasie en volksgeloof - komen regelmatig gedaanteveranderingen voor. Fraai voorbeeld is het sprookje waarin een tovenaar en zijn leerling het teghen elkaar opnemen in een toverwedstrijd (door schrijver T.H. White en filmmaker Walt Disney opgenomen in Merlijn de Tovenaaar, waarin Merlijn het opneemt tegen Madame Mihm. Ze veranderen zichzelf in steeds vervaarlijker dieren, tot Mihm de regels overtreedt door in een paarse draak te veranderen. Dan maakt Merlijn er een eind aan door zich in een nietig dier te veradneren: een virus, die Mihm in het ziekbed doet belanden.  Een overduidelijk voorbeeld van gedaanteveranderingen in sagen zijn die van heks naar (zwarte) kat, of van man naar weerwolf.

Alhier worden sprookjes en sagen gepresenteerd die iets met transformaties te maken hebben, en dus ook een versie van de toverduel.

, , ,

Sterke Vrouwen

tegel_spreuktegel_nr15_75.JPG

Het thema voor Wereldverteldag 2016 (20 maart) is: Sterke Vrouwen. Volksverhalen zijn doorgaans een conservatief en rolbevestigend genre, Vrouwen in traditionele volksverhalen vervullen veelvuldig zachtmoedige, afwachtende en verzorgende rollen. Het valt niet mee om fysiek sterke vrouwen te vinden, echte heldinnen of mentaal superieure vrouwen. De sterkste vrouw van Nederland is ongetwijfeld Rixt, de dochter van Sterke Jerke: aan haar staaltjes van krachtpatserij zijn vele sagen gewijd. Maar voor veel vrouwen in volksverhalen geldt dat ze op een subtielere manier hun zin krijgen, namelijk dankzij hun scherpzinnigheid. Hierover gaan verschillende sprookjes. Het eerste volksverhaal in deze reeks laat er verder weinig misverstand over bestaan: (ook al denkt de man wel anders) de vrouw is de baas in huis.

, , , , , , , , , ,

Verhalende liederen en verhalen op rijm

95.jpg

Tegenwoordig is het heel gewoon als een verhaal in proza wordt verteld. In de Middeleeuwen was het nog heel gebruikelijk dat een verhaal op rijm werd verteld. De berijming hielp de verteller om de tekst te onthouden en mondeling te presenteren, of hielp de voordrager om de tekst in gezelschap voor te lezen. Pas toen men aan het eind van de middeleeuwen individueel en stil ging lezen werd het steeds gebruikelijker om een verhaal in proza te zetten. Daarnaast zijn er ook veel verhalende liederen gecomponeerd, en dat gebeurt zelfs tot op de dag van vandaag. Zulke verhalende liederen heten balladen. We hebben hier een aantal berijmde verhalen en balladen bij elkaar gezet.

, , , , ,

Anansi de Spin

ScholsbergAnansi.jpg

De verhalen over Anansi de spin zijn afkomstig uit Ghana en omringende landen. Met de slaven gingen ook de verhalen van Anansi mee de oceaan over naar de Caraiben. Nu nemen de Afro-Surinamers en -Antillianen hun Anansi mee naar Nederland. De Anansi-figuur is in de loop der tijden meermaals veranderd. In Afrika was hij een wezen dat tussen God en de mensen in stond. In de Caraiben werd hij een zelfzuchtige spin met een gezin, en is hij altijd op zoek naar voedsel. Daarbij moet hij het soms opnemen tegen zijn meerderen als de koning en de tijger. Eenmaal in Nederland wordt Anasi een wat bravere slimmerik, en verliest hij een deel van zijn kwalijke streken.

, , , , , , , , ,

Fostedina en het oorijzer

548fef3edd83af738a94274fec651017.jpg

Een merkwaardige sage over het Friese oorijzer heeft eigenlijk voornamelijk een literaire traditie gekend en geen noemenswaardige mondelinge overlevering. De sage werd in de 19e eeuw verzonnen door dominee Jan de Liefde, en kreeg zelfs een Engelse vertaling. Zo kon het gebeuren dat het verhaal ook in de Dutch Fairy Tales van de Amerikaanse schrijver W.E. Griffis terecht kwam. Deze zijtak heeft in de VS wel invloed gehad, maar niet in Nederland. Meermalen wordt de sage van Fostedina echter herschreven en gepubliceerd, onder meer in het Fries door Klaas Aartsma en in het Friesch Sagenboek van J.P. Wiersma (Nederlandstalig). In 1950 wordt er zelfs een Friese opera van gemaakt door Yps Boersma en Piet Kingma. En in 1997 componeert Meindert Talma een Friese popsong over haar. Om deze sage terugvindbaar te maken is er een nieuw verhaaltypenummer aan toegekend: TM 2608, De herkomst van het Friese oorijzer.

, , , , ,

Wensen

1210.jpg

Op 20 maart 2015 is het weer Wereldverteldag en het thema is dit jaar: "wensen".  Het zijn vooral de genres waarin de fictie domineert, waarin we wensen zien terugkeren: de sprookjes en de moppen.

, , , , , , , , , , , , ,

Vriend en Vijand

omslag_beste_vriend_ok.jpg

Oktober is de Maand van de Geschiedenis en dat staat in 2014 in het teken van het thema 'Vriend en Vijand'. Hier worden een aantal volksverhalen gepresenteerd op het thema van vriend en vijand.

, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Volksverhalen met geluidsfragmenten (selectie)

Leonardo_Diffusion_XL_cinderella_near_the_fire_place_3.jpg

Veel optekeningen uit de volksmond zijn zonder opname-apparatuur gemaakt, nog gewoon met aantekeningen op papier die later thuis werden uitgewerkt. In deze tentoonstelling zijn wat verhalen bij elkaar gebracht waar wel een geluidsbestand bij hoort.

, , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Dam Jaarsma (1914-1991)

DamJaarsmaKLEIN.jpg

Dam Jaarsma uit het Friese Oostermeer was de belangrijkste Nederlandse verzamelaar van volksverhalen in de 20e eeuw. Hij was al werkzaam geweest als verzamelaar voor de Fryske Akademy, toen hij in de periode 1965 - 1980 ook voor het Meertens Instituut ging verzamelen. Als hulppredikant kwam hij met veel mensen in aanraking die konden vertellen, en via de sneeuwbalmethode kwam hij aan steeds meer vertellers - zolang ze maar binnen de actie-radius van zijn fiets woonden. Alles bij elkaar tekende Jaarsma voor het Volkskundebureau van het Meertens Instituut 16.867 volksverhalen uit de volksmond op in de Friese Wouden. In samenwerking met de Fryske Akademy zijn de handschriften met deze volksverhalen rond de eeuwwisseling gedigitaliseerd en in de Nederlandse Volksverhalenbank ingevoerd.

, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Sterke Verhalen

_jac001jack01ill01.gif

Sommige verhalen zijn niet kapot te krijgen: ze duiken eeuwenlang op en worden telkens weer ingezet als er een nieuw medium ontwikkeld wordt - van volksboek en centsprent tot standbeeld en speelfilm. In de verhalen figureren Jacke met zijn toverfluitje, Assepoester, Klein Duimpje, Tijl Uilenspiegel, Blauwbaard, Faust, Reinaert de vos, Sjakoo, Schinderhannes, Japik Ingberts, en het welbekende Luilekkerland. Bovendien aandacht voor de aloude vraag: wie heeft er thuis eigenlijk de broek aan?

, , , , , , , , , , , ,

Monsters en Draken

wapenErkelenz.jpg

Het thema van de Wereldverteldag op 20 maart is "Monsters en Draken". In Nederlandse volksvertellingen komen niet heel veel draken voor, maar andere monsters zijn er wel te vinden, zoals de basilisk, de weerwolf, de witte wieven, de nachtmerrie, spookdieren, heksenkatten en plaaggeesten. Ten behoeve van de Wereldverteldag worden hier zestien verhalen uit de Volksverhalenbank gepresenteerd die expliciet over draken, monsters en andere (ooit) angstaanjagende wezens gaan.

, , , , , , , , , , , ,

Schatkamers: “Sesam Open U!”

Illustratie uit de Duitse Grimm-versie van het sprookje 'Simeliberg'.

Eén van de beroemdste schatkamersprookjes is Ali Baba en de Veertig Rovers. Veel mensen denken overigens per abuis dat Ali Baba de roverhoofdman is. Ali Baba is echter een arme man, die op een dag toevallig ziet waar dieven hun gestolen goederen verstoppen: in een grot die opent met de toverformule ‘Sesam Open U’. Ali Baba vergaart vervolgens rijkdom door te stelen van de dieven. Als zijn broer het ook gaat proberen, vergeet hij binnen de toverformule en wordt hij door de rovers een kopje kleiner gemaakt.

Het sprookje van Ali Baba is van Oosterse oorsprong en wij kennen het in het Westen dankzij de vroeg 18e-eeuwse Franse vertaling Les mille et une nuits, van Antoine Galland. In Nederland kreeg het boek bekendheid als Duizend-en-één Nacht.

In de Nederlandse Volksverhalenbank zijn mondeling en schriftelijk overgeleverde versies opgenomen van het sprookje. De oudste mondelinge optekening is in het Gronings en dateert uit circa 1875.  De modernste versies dateren uit 2002, maar dan zijn het raadsels. Daartussen zitten onder andere twee versies van het sprookje door de jonge Marokkaanse verteller Abdelaziz Ajaarouj uit 1999, en een hoorspelversie met muziek van een CD uit 1995. Soms loopt de Nederlandse Ali Baba rond in een Hollands landschap, en dan is er natuurlijk geen grot, maar een holle boom of een luik in de grond.  In de Hollandse schatkamerversie figureert met andere woorden soms een Ali Baba op klompen.

Maar bestaan er dan geen volksverhalen over schatkamers die typisch Nederlands zijn? Het probleem is dat we een klein landje zijn, en dat veel volksverhalen vaak in een veel groter gebied worden verteld, en niet exclusief in Nederland. Niettemin hebben wij bijvoorbeeld aardig wat schatsagen, en de sage van Kiste Trui die haar hele leven naar een schat groef op de Mookerhei. Daar naast is er een schatkamersage die exclusief Nederlands lijkt: het verhaal van de Schatkamer van Nienoord.

, , , , , , , , , ,