Hoofdtekst
JB: Jaap Brand
E: Graad Engels
JB: U hebt nu een verhaal verteld over die kabouters, in het Nederlands.
E: Ja..
JB: Maar natuurlijk verliezen verhalen, volksverhalen, heel veel van hun waarde door ze in het Nederlands te vertellen.
E: O, na..
JB: Daar hoort het dialect bij.
E: Ja.
JB: Hebt u nu eennnn.. kort, afgerond verhaal dat u in uw dialect zou kunnen vertellen?
E: D’r valt me nou net eh.. een geval in, dat door m’n ouders verteld werd en dat zo.. zou gebeurd zijn zo omstreeks 1890, 1900 in ons eigen dorp.
Hee in Heljen op de Zandberg, da’s een gehucht van Heljen, daar woonde eh..eh… ónger angere enne boer dae get mier waar as… zien collega's. De meeste van de boerderijkes hee in Heljen det waren van enne kleinen umvang. Maar eh.. d’n Duutsje Jan dae hei een behuurlijke boerderij wat land betreft, een flinke plak grónk, en dae hei ouch een flinke boerderij daarop sjtaon. Hei d’r zelfs ein twieësjtokkig hoes, een wuuëning, aan [blaffende hond]. Dae heel.. d’n Duutsje Jan dae hei altied ‘ne flinke troep sjuèp [= schapen]. Vreuger, dus die boeren van vreuger, die.. hei op dae sjraol zand grónde die waren eigenlijk as se n’ maar ‘ne troep sjuèp heien dan kósten ze euren akker waal in iere hóien.
Dus d’n Duutsje Jan hei ‘ne troep sjuèp, ‘ne sjapstal en dae hei bovendien hei dae logement. Hei dus een café en logement. Tussen hökskes, café, det heel hee bijna elk ein. Vreuger, veur een eh.. veertig jaar truk, hei bijna elk ein café. Wie ze eigenlijk bleven besjtaon..
JB: Haha,
E: ..as café det begriep ich neet good, maar het was wal zoë det d’n eine kastelein naor d’n angere ging en pötje beer drinken. En daor betaalden e vief cent veur en ‘n over een eurke kwaam dae buurman weer be hem truk, ouch en pötje beer drinken. Dae betaalde weer met diezelfde vief cent. En zoe ging dat toch sjtieds bijnó met gesjlóten beurs, ehe, bleef me toch zoe een pötje beer aan ’t drinken.
Nou, d’n Duutsje Jan dao ‘s, dao heb ich dao net verteld, dit waas maar tössen hökskes, dae hei dus ouch logement. En noow was het gevalje dat die ehm.. die.. die s.. handeleers in sjuèp, die dreven vreuger de slachtsjuèp langs de waeg naor Brussel zelfs, en naor Kölle. Van Heide-Pierlehoed.
JB: O [..?]
E: En det waren dus.. die woorten dus langs de waeg woorten die sjuèp geweid.
JB: Ja.
E: Die mósten dus eur voedsel na.. naeve de waeg vingen. En de sjeapers die gingen dus d’n hiele daag, zeulden die met die sjuèp verder en op e.. op.. taegen d’n aovend zóchten ze enne sjapstal op, sjapskuë noemden ze ‘t ouk wal, of ’n logement mit sjapskuë e..óm de nacht door te bringen. En da was ónger angere d’n Duutsje Jan dao dreven.. dao bleven dus regelmoatig eh.. sjeepers met sjuèp overnachten.
JB: Hm.
E: En dan woordt daorvan gezagd det e het met de ierlijkheid neet zo bar.. nauw naam. D’r woordt van verteld det hae, hae hei zelf ouk sjuèp, det heb ik net verteld, det hae sjnachts, zelfs met z'ne knecht, in die sjapskuë ging en de beste sjuèp oet d’n troep van daen handeleer d’r zich oetpikte en daor zien slechtste veur in de plaats zat. ’s Det woordt door de minsen verteld in d’ umgeving.
De Duutsje Jan det was enne mins dae behuurlijk gesitueerd waas, dus good besjlagen was, wie ze det hee zeggen, maar dae sjeen toch waal eigenlijk det aantrekkelijk te vingen um nog mier te hebben. Al waas het dan op een neet.. een minder nette meneer dan.
Eh.. um daen Duutsje Jan dao gingen verhalen um speulen. Hae kreeg pech. Hae kreeg ongelökken, rampen. Zien.. ’p d’ierste plaats gingen um zien verkens kapot, misschien aan vlekziekte. Zien keu (= koeien) gingen k.. allemaol kapot, op e stal. Meugelijk, det zeg ik maar effe tössen hökskes, miltveur. Eh.. zien peerd gingen dezelfde waeg. Praktisch ging um zienen hiele viehstapel kapot. En as e dan nee vieh kocht, dae waas dus good gesitueerd, zoeas ik al zag, dan ging det gauw genóg weer dezelfde waeg. Want die minsen oet de umgeving die zogen dus, en die helen zichzelf angstvallig truuk, umdet d’r de besjmetting wier, det dachten die toch wal aan, aan besmetting, eh.. maar ze zogen dus altied det d’n Duutsje Jan zien vieh daor in de gronk gestopt, begraven, woordt. En..[gerinkel van servies op de achtergrond] dus dae ging sterk achteruit, die boerderij.
En dan was d’r... Het angere dinge waas det d’n Duutsje Jan dus neet zoe eh.. erg kerks woor. Hae ging neet gaer naor de kerk. En zo waas het.. det waas vruuger ein dees umgeving waas det natuurlijk wel enne mins dae een oetzondering vormde, dae dus neet naor de kerk ging. O.. hae ging daor wal es en kier hèn, maar toch meistal neet. En zoeas het bevolgens woordt het verhaal verteld det op zekere dat op zekere kerstaovond, toen kwaam dus de kerstnachtmis, de nachtmis, daor ging Jan neet hèn, dae bleef op bed liggen. Zien vrouw en zien dochter die gingen d’r wal hèn. En dan was d’r nog een maagd thoes, dus een.. een eh.. deensmaedje, det mós dus ‘s mergens de keu melken en det bleef dus ouch thoes. En dao um een oor of half zes dao ging det maedje naor dae sjtal. En as ge uch die situatie veursjtelt van die vreuger potsjtal..sjtel, ‘nen deepe put met allemaol mest in woe die keu bovenop stonden, tot in het veurjaor, det ze dus d’r oet kósten, en dan wor’n die keu aangebongen aan een ree pa…peul, stalborten, met een sjofthout bóven, en daor zaat die.. die meid ónger, die maagd, ónger die keu. En daor achter zich hei ze dus een lamp hangen, zoas ge zich veur mót stellen, met veer ruutjes in en ein kers. En daor mós dao ein hiele dónkere ruumte mós dus met ein kers verlicht weren. Zit det maedje ónger die kow, en opèns zuut det enne groëte zwarten hónk boven euver de sjofbalk van de keu loupen. En dae rende naor de sjeurdeur, dae dook door de sjeurdeur de sjeur in, die achter dae sjtal loog. En det maedje det vleug met enne krijs op en det schuut de kow oet naor de.. naor de keuken. Maar Jan dae lag nog op bed, maar het ging dus naor boven, naor Jan zien sjlaopkamer, um wakker maken. En hae lag neet op bed. En toen woordt det kinjd noch sjower. Het geit de hut oet, huh, de straot over naor de buurmannen, en nao enige aarzeling, daen buurman opgeropen, nao enige aarzeling geit daen buurman mit kieken. En dae kump binnen bee Jan in de boerderij en hae geit naor de stal kieken, daor is alles röstig. In de sjeur is ouch alles röstig. Daor dörfde ’n neet in te kieken, maar det heurde ‘m dan. Maar hae geit naor Duutsje Jan zien kamer en lik d’r weer röstig te sjlaopen. Dus de veróngersjtelling lag veur de hand, hè.
Angere gevallen kwamen d’r ouch veur, beveurbeeld dat enne buurman dae kwaam.. det waas dus, dit verhaal is dan daormit aaf, maar det zien dan angere van die ónverklaarbare dingen.
Enne buurman dae kwaam.. dae kwaam daor ónverhoeds de sjeur binnen op een zekere dag en daor sjtóng de wanmeulen, de’s dus de meulen woe ze ‘t g.. de vruchten mit sjoeën maken, die stóng daor lustig te dreiien, en d’r waas nemes te vingen dae ze dreide dus...
Enne angere dae kwaam ens achterum, stiekem op de boerderij, det e get lieënen mós, dae kwaam een hiel groët zwart bieës taege. Dus dao gingen um daen Duustje Jan allerlei van die verhalen, hé, det het dao eigenlijk neet pluis waas. En det woordt dus eigenlijk verkloord, det e het eigenlijk neet zoe nauw naam met de ierlijkheid, det ‘m dus die stróf kreeg.
JB: Maar nu begrijp ik het toch nog niet helemaal gek genoeg. Uhm.. aan de ene kant begrijp je dat Jan de duvel zelf was.
E: Nou..
JB: Hij was.. hij was weg uit z’n bed. En hij lag d’r later weer in.
E: Ja, inderdaad, dat was dus eigenlijk van die gevallen van eh... ja, wat zal ik zeggen, dat.. dat zit in dezelfde sfeer als als je bijvoorbeeld een heks eh...
JB: Ja, nee, m.. weet u wat ik dus niet begrijp? Die eh.. Jan, die.. dat.. dat.. het ging met Jan steeds slechter.
E: Ja.
JB: En toch zou je uit het verhaal zeggen van Jan is de Duvel zelf, want die zwarte hond die loopt..
E: Ja.
JB: ..en hij is weg..
E: Ja.
JB: ..en die zwarte hond loopt terug en hij is weer terug op z’n kamer.
E: Hij’s weer terug.
JB: Dus dan zou je zeggen: Jan is de duvel zelf.
E: Ja. Ja.
JB: Maar dan z.. hoeft ie toch ook niet arm te worden? Dan hoeven de schapen niet kapot te gaan.
E: Ja, ja, ja. Dat waren s..
JB: Maar ja, dat is het mysterie van het verhaal.
E: Dat is het mysterie van het verhaal weer, hè. D’r werd van Jan werden allerlei dingen verteld. En dat dat vee, dat is eh... O, en nou eh.. moet ik eigenlijk... misschien mag ik dit er nog aan vlechten als slot.
JB: Jazeker.
E: Het is misschien niet erg duidelijk, dit verhaal, maar.. dus dat.. dat geval van.. van die boer, ouch det geval van daen.. dae Jan, det waas... det haet zich dus sjtieds herhaald met det a.. sjterven van het vieh en dae ging daor werkelijk mit... nou eh.. hae is neet failliet gegaon, maar hae waas toch echt wal aan het eind van zijn Letien. Toe eh.... [einde opname].
E: Graad Engels
JB: U hebt nu een verhaal verteld over die kabouters, in het Nederlands.
E: Ja..
JB: Maar natuurlijk verliezen verhalen, volksverhalen, heel veel van hun waarde door ze in het Nederlands te vertellen.
E: O, na..
JB: Daar hoort het dialect bij.
E: Ja.
JB: Hebt u nu eennnn.. kort, afgerond verhaal dat u in uw dialect zou kunnen vertellen?
E: D’r valt me nou net eh.. een geval in, dat door m’n ouders verteld werd en dat zo.. zou gebeurd zijn zo omstreeks 1890, 1900 in ons eigen dorp.
Hee in Heljen op de Zandberg, da’s een gehucht van Heljen, daar woonde eh..eh… ónger angere enne boer dae get mier waar as… zien collega's. De meeste van de boerderijkes hee in Heljen det waren van enne kleinen umvang. Maar eh.. d’n Duutsje Jan dae hei een behuurlijke boerderij wat land betreft, een flinke plak grónk, en dae hei ouch een flinke boerderij daarop sjtaon. Hei d’r zelfs ein twieësjtokkig hoes, een wuuëning, aan [blaffende hond]. Dae heel.. d’n Duutsje Jan dae hei altied ‘ne flinke troep sjuèp [= schapen]. Vreuger, dus die boeren van vreuger, die.. hei op dae sjraol zand grónde die waren eigenlijk as se n’ maar ‘ne troep sjuèp heien dan kósten ze euren akker waal in iere hóien.
Dus d’n Duutsje Jan hei ‘ne troep sjuèp, ‘ne sjapstal en dae hei bovendien hei dae logement. Hei dus een café en logement. Tussen hökskes, café, det heel hee bijna elk ein. Vreuger, veur een eh.. veertig jaar truk, hei bijna elk ein café. Wie ze eigenlijk bleven besjtaon..
JB: Haha,
E: ..as café det begriep ich neet good, maar het was wal zoë det d’n eine kastelein naor d’n angere ging en pötje beer drinken. En daor betaalden e vief cent veur en ‘n over een eurke kwaam dae buurman weer be hem truk, ouch en pötje beer drinken. Dae betaalde weer met diezelfde vief cent. En zoe ging dat toch sjtieds bijnó met gesjlóten beurs, ehe, bleef me toch zoe een pötje beer aan ’t drinken.
Nou, d’n Duutsje Jan dao ‘s, dao heb ich dao net verteld, dit waas maar tössen hökskes, dae hei dus ouch logement. En noow was het gevalje dat die ehm.. die.. die s.. handeleers in sjuèp, die dreven vreuger de slachtsjuèp langs de waeg naor Brussel zelfs, en naor Kölle. Van Heide-Pierlehoed.
JB: O [..?]
E: En det waren dus.. die woorten dus langs de waeg woorten die sjuèp geweid.
JB: Ja.
E: Die mósten dus eur voedsel na.. naeve de waeg vingen. En de sjeapers die gingen dus d’n hiele daag, zeulden die met die sjuèp verder en op e.. op.. taegen d’n aovend zóchten ze enne sjapstal op, sjapskuë noemden ze ‘t ouk wal, of ’n logement mit sjapskuë e..óm de nacht door te bringen. En da was ónger angere d’n Duutsje Jan dao dreven.. dao bleven dus regelmoatig eh.. sjeepers met sjuèp overnachten.
JB: Hm.
E: En dan woordt daorvan gezagd det e het met de ierlijkheid neet zo bar.. nauw naam. D’r woordt van verteld det hae, hae hei zelf ouk sjuèp, det heb ik net verteld, det hae sjnachts, zelfs met z'ne knecht, in die sjapskuë ging en de beste sjuèp oet d’n troep van daen handeleer d’r zich oetpikte en daor zien slechtste veur in de plaats zat. ’s Det woordt door de minsen verteld in d’ umgeving.
De Duutsje Jan det was enne mins dae behuurlijk gesitueerd waas, dus good besjlagen was, wie ze det hee zeggen, maar dae sjeen toch waal eigenlijk det aantrekkelijk te vingen um nog mier te hebben. Al waas het dan op een neet.. een minder nette meneer dan.
Eh.. um daen Duutsje Jan dao gingen verhalen um speulen. Hae kreeg pech. Hae kreeg ongelökken, rampen. Zien.. ’p d’ierste plaats gingen um zien verkens kapot, misschien aan vlekziekte. Zien keu (= koeien) gingen k.. allemaol kapot, op e stal. Meugelijk, det zeg ik maar effe tössen hökskes, miltveur. Eh.. zien peerd gingen dezelfde waeg. Praktisch ging um zienen hiele viehstapel kapot. En as e dan nee vieh kocht, dae waas dus good gesitueerd, zoeas ik al zag, dan ging det gauw genóg weer dezelfde waeg. Want die minsen oet de umgeving die zogen dus, en die helen zichzelf angstvallig truuk, umdet d’r de besjmetting wier, det dachten die toch wal aan, aan besmetting, eh.. maar ze zogen dus altied det d’n Duutsje Jan zien vieh daor in de gronk gestopt, begraven, woordt. En..[gerinkel van servies op de achtergrond] dus dae ging sterk achteruit, die boerderij.
En dan was d’r... Het angere dinge waas det d’n Duutsje Jan dus neet zoe eh.. erg kerks woor. Hae ging neet gaer naor de kerk. En zo waas het.. det waas vruuger ein dees umgeving waas det natuurlijk wel enne mins dae een oetzondering vormde, dae dus neet naor de kerk ging. O.. hae ging daor wal es en kier hèn, maar toch meistal neet. En zoeas het bevolgens woordt het verhaal verteld det op zekere dat op zekere kerstaovond, toen kwaam dus de kerstnachtmis, de nachtmis, daor ging Jan neet hèn, dae bleef op bed liggen. Zien vrouw en zien dochter die gingen d’r wal hèn. En dan was d’r nog een maagd thoes, dus een.. een eh.. deensmaedje, det mós dus ‘s mergens de keu melken en det bleef dus ouch thoes. En dao um een oor of half zes dao ging det maedje naor dae sjtal. En as ge uch die situatie veursjtelt van die vreuger potsjtal..sjtel, ‘nen deepe put met allemaol mest in woe die keu bovenop stonden, tot in het veurjaor, det ze dus d’r oet kósten, en dan wor’n die keu aangebongen aan een ree pa…peul, stalborten, met een sjofthout bóven, en daor zaat die.. die meid ónger, die maagd, ónger die keu. En daor achter zich hei ze dus een lamp hangen, zoas ge zich veur mót stellen, met veer ruutjes in en ein kers. En daor mós dao ein hiele dónkere ruumte mós dus met ein kers verlicht weren. Zit det maedje ónger die kow, en opèns zuut det enne groëte zwarten hónk boven euver de sjofbalk van de keu loupen. En dae rende naor de sjeurdeur, dae dook door de sjeurdeur de sjeur in, die achter dae sjtal loog. En det maedje det vleug met enne krijs op en det schuut de kow oet naor de.. naor de keuken. Maar Jan dae lag nog op bed, maar het ging dus naor boven, naor Jan zien sjlaopkamer, um wakker maken. En hae lag neet op bed. En toen woordt det kinjd noch sjower. Het geit de hut oet, huh, de straot over naor de buurmannen, en nao enige aarzeling, daen buurman opgeropen, nao enige aarzeling geit daen buurman mit kieken. En dae kump binnen bee Jan in de boerderij en hae geit naor de stal kieken, daor is alles röstig. In de sjeur is ouch alles röstig. Daor dörfde ’n neet in te kieken, maar det heurde ‘m dan. Maar hae geit naor Duutsje Jan zien kamer en lik d’r weer röstig te sjlaopen. Dus de veróngersjtelling lag veur de hand, hè.
Angere gevallen kwamen d’r ouch veur, beveurbeeld dat enne buurman dae kwaam.. det waas dus, dit verhaal is dan daormit aaf, maar det zien dan angere van die ónverklaarbare dingen.
Enne buurman dae kwaam.. dae kwaam daor ónverhoeds de sjeur binnen op een zekere dag en daor sjtóng de wanmeulen, de’s dus de meulen woe ze ‘t g.. de vruchten mit sjoeën maken, die stóng daor lustig te dreiien, en d’r waas nemes te vingen dae ze dreide dus...
Enne angere dae kwaam ens achterum, stiekem op de boerderij, det e get lieënen mós, dae kwaam een hiel groët zwart bieës taege. Dus dao gingen um daen Duustje Jan allerlei van die verhalen, hé, det het dao eigenlijk neet pluis waas. En det woordt dus eigenlijk verkloord, det e het eigenlijk neet zoe nauw naam met de ierlijkheid, det ‘m dus die stróf kreeg.
JB: Maar nu begrijp ik het toch nog niet helemaal gek genoeg. Uhm.. aan de ene kant begrijp je dat Jan de duvel zelf was.
E: Nou..
JB: Hij was.. hij was weg uit z’n bed. En hij lag d’r later weer in.
E: Ja, inderdaad, dat was dus eigenlijk van die gevallen van eh... ja, wat zal ik zeggen, dat.. dat zit in dezelfde sfeer als als je bijvoorbeeld een heks eh...
JB: Ja, nee, m.. weet u wat ik dus niet begrijp? Die eh.. Jan, die.. dat.. dat.. het ging met Jan steeds slechter.
E: Ja.
JB: En toch zou je uit het verhaal zeggen van Jan is de Duvel zelf, want die zwarte hond die loopt..
E: Ja.
JB: ..en hij is weg..
E: Ja.
JB: ..en die zwarte hond loopt terug en hij is weer terug op z’n kamer.
E: Hij’s weer terug.
JB: Dus dan zou je zeggen: Jan is de duvel zelf.
E: Ja. Ja.
JB: Maar dan z.. hoeft ie toch ook niet arm te worden? Dan hoeven de schapen niet kapot te gaan.
E: Ja, ja, ja. Dat waren s..
JB: Maar ja, dat is het mysterie van het verhaal.
E: Dat is het mysterie van het verhaal weer, hè. D’r werd van Jan werden allerlei dingen verteld. En dat dat vee, dat is eh... O, en nou eh.. moet ik eigenlijk... misschien mag ik dit er nog aan vlechten als slot.
JB: Jazeker.
E: Het is misschien niet erg duidelijk, dit verhaal, maar.. dus dat.. dat geval van.. van die boer, ouch det geval van daen.. dae Jan, det waas... det haet zich dus sjtieds herhaald met det a.. sjterven van het vieh en dae ging daor werkelijk mit... nou eh.. hae is neet failliet gegaon, maar hae waas toch echt wal aan het eind van zijn Letien. Toe eh.... [einde opname].
Onderwerp
SINSAG 0478 - Andere Erlebnisse; unbeschreibbare Spukerscheinungen.
SINSAG 0478 - Andere Erlebnisse; unbeschreibbare Spukerscheinungen. 
SINSAG 0945 - Andere Begegnungen mit dem Teufel.
SINSAG 0945 - Andere Begegnungen mit dem Teufel.
Beschrijving
Een rijke boer, bekend als de Duutsje Jan, nam het niet zo nauw met de eerlijkheid. In zijn logement met schapenstal zou hij bijvoorbeeld de beste schapen van zijn logés omwisselen voor zijn eigen, slechtste schapen.
De Duutsje Jan ging ook niet naar de kerk. Er deden allerlei verhalen de ronde over hem: de wanmolen draaide bijvoorbeeld uit zichzelf en er werd twee keer een grote zwarte hond gezien, door de meid die de koeien aan het melken was en door een buurman die het erf op kwam. Gesuggereerd wordt dat dit mogelijk Duutsje Jan zelf was.
Uiteindelijk ging het niet goed met Duutsje Jan. Al zijn vee ging dood. Hij was vermogend genoeg om nieuw vee te kopen, maar ook dat vee stierf. Dit bleef zich herhalen.
De Duutsje Jan ging ook niet naar de kerk. Er deden allerlei verhalen de ronde over hem: de wanmolen draaide bijvoorbeeld uit zichzelf en er werd twee keer een grote zwarte hond gezien, door de meid die de koeien aan het melken was en door een buurman die het erf op kwam. Gesuggereerd wordt dat dit mogelijk Duutsje Jan zelf was.
Uiteindelijk ging het niet goed met Duutsje Jan. Al zijn vee ging dood. Hij was vermogend genoeg om nieuw vee te kopen, maar ook dat vee stierf. Dit bleef zich herhalen.
Bron
Radio-uitzending Vonken onder de As (NOS)
Motief
G303.3.3.1.1 - Devil in form of dog.
G303.3.3.1.1 - Devil in form of dog.
Commentaar
Dit verhaal is ook te vinden in het boek: Det dank'tich d’n duvel - Volksverhalen tussen Peel en Maas (1977) – Graad Engels
p. 31-34
---
Dit verhaal is ook te vinden in het boek:
Van duivels en heksen, Nederlandse volksverhalen
Hendrik Entjes en Jaap Brand, 1976, p. 15-16
---
Zie ook: ENGELS023 - Spookhuizen
---
Zie ook: LYST195 - Spookdieren
p. 31-34
---
Dit verhaal is ook te vinden in het boek:
Van duivels en heksen, Nederlandse volksverhalen
Hendrik Entjes en Jaap Brand, 1976, p. 15-16
---
Zie ook: ENGELS023 - Spookhuizen
---
Zie ook: LYST195 - Spookdieren
Naam Overig in Tekst
De Duutsje Jan
De Duutsje Jan
Van Heide-Pierlehoed
Van Heide-Pierlehoed
Naam Locatie in Tekst
Heljen
Heljen
Helden
Helden
Keulen
Keulen
Zandberg
Zandberg
Brussel
Brussel
Kölle
Kölle
Plaats van Handelen
Helden
Helden