Hoofdtekst
Betweterij en bijgeloof, ook bij den landbouw
De hoogste wijsheid van den mensch bestaat niet daarin, dat hij erkent niets te weten, maar in de zekerheid, in het besef, dat hij niet alles kan weten en evenwel de roeping heeft om te jagen naar de hoogste wetenschap. De eerste tred op die ladder, waarvan in 't korte menschenleven slechts enkele sporten worden betreden, is zelfkennis. Voorzeker, zich zelven te kennen is de hoogste wijsheid! De gulden waarheid geldt voor iederen sterveling, ook voor den landbouwer. En voor hem, voor den landman, niet enkel als mensch, maar ook als drijfkracht, als de ziel der boerderij, past het deze waarheid te beleven. Daarvoor is noodig, dat de boer zijne zelfkennis niet beperkt tot zijne eigen boerderij - ook daar buiten moet hij een blik slaan om een duidelijk, algemeen begrip van den Nederlandschen landbouw te hebben. Onze landbouwers moesten meer onderzoeken, wat er zoo al omgaat bij onze landbouw; dikwijls is er zelfs in de naaste omgeving veel te leren.
't Is vreemd, maar niettemin waar, dat onwetende lieden zeer veel achting voor de onkunde hebben. Hoe gaarne galmen zij 't niet uit, dat ze zoo weinig weten. Nu zou die belijdenis wel loffelijk mogen heeten, wanneer die onkunde een spoorslag tot onderzoek bleek te zijn, maar... men gaat den gang der dwazen, die alleen door eigen ondervinding leeren en dan meestal hoog leergeld moeten geven. Zoo weinig begrijpt men nog, dat onvoldoende uitkomsten altijd het gevolg zijn van onvolkomen ontwerpen. "Al doende leert men", zegt menig landbouwer, die zich voorstelt de man bij uitnemendheid te zijn, en die zich laat leiden door de ondervinding, die hij bij zichzelven en bij zijne voorvaderen van ouder tot ouder heeft opgedaan.
Nog een ander kwaad is ongevoelig (?) ook bij den landbouw doorgedrongen, n.l. het huichelen van kennis. En juist zijn het waan en inbeelding (verbeelding), die vaak beletten kennis te verkrijgen. Liebig zegt ergens: "De verbeelding schept in honderd gevallen honderd dwalingen, en niets is schadelijker voor de vorderingen der wetenschap, niets meer belemmerend voor het oordeel, dan een oude dwaling." Voorzeker hebben wij een open oog voor de reeds aangebrachte verbeteringen; wij weten, dat het er voor eenige jaren ten dien opzichte slechter uitzag dan tegenwoordig. Er is thans, zonder veel moeite, nog al wat landbouwkennis, ook van andere oorden te verkrijgen, want velen leggen zich er op toe, om den landbouw van bepaalde streken van nabij te onderzoeken en hunne resultaten hier en daar mede te deelen. Voorzeker, dat is een gelukkig verschijnsel, en als onze landbouwers nu maar op hunne boerderijen in praktijk brengen en woekeren met de talenten, die hun zijn toevertrouwd, dan zal straks de Nederlandsche landbouw met eere worden genoemd! Niet arbeid alleen, maar arbeid en onderzoek leiden tot ontdekkingen. Die twee moeten samengaan, en vandaar ook, dat elke beschouwing, die ons tot werken aanzet, de scherpzinnigheid opwekt, volharding met zich brengt en winst is voor de wetenschap.
't Is bijgeloof, dat, naarstig opgekweekt, leidt tot verbranden van heksen, wanneer men meent, dat booze menschen vee kunnen ziek maken door het slechts aan te zien, zei Staring. Bijgeloof is het ook, wanneer men meent, dat aardappelziekte, honingdauw en bladluizen uit de lucht vallen. In sommige deelen van onze provinciën, mij van zeer nabij bekend, gelooft men bij den landbouw aan deze en de volgende dingen. Bij wassende maan moet men granen en groenten zaaien, boomen snoeien, en haren en nagels knippen. Een stukje brood moet op het vlas gelegd om het rooten te bevorderen. De eerste ploegvoor moet op Zaterdagavond worden getrokken, vooral niet op Maandagmorgen. Een aardappeltje in het vestzakje is een goed middel tegen de jicht. Een flink middel tegen kiespijn is: knip drie op elkander volgende Vrijdagen uw nagels! Als er een hond huilt of een ekster om het huis vliegt, komt er in de naaste buurt een doode. Ook als men van slangen droomt, komt er een doode in de buurt. Slangen kunnen dieren, waarbij zij vertoeven, buiten bewustzijn brengen.
Maar genoeg; zulke dingen worden geloofd! Hoe lang nog? Wij weten het niet, maar de tijd komt, dat geheel onze landbouwstand zal lachen met dergelijk bijgeloof, want meer en meer zeggen onze landbouwers met Melis Stoke:
- et dinket mi wesen scande
Dat de lieden van den lande
Ander gieste vele weten
Ende si des hebben vergheten,
Wanen si selve sijn geboren.
De hoogste wijsheid van den mensch bestaat niet daarin, dat hij erkent niets te weten, maar in de zekerheid, in het besef, dat hij niet alles kan weten en evenwel de roeping heeft om te jagen naar de hoogste wetenschap. De eerste tred op die ladder, waarvan in 't korte menschenleven slechts enkele sporten worden betreden, is zelfkennis. Voorzeker, zich zelven te kennen is de hoogste wijsheid! De gulden waarheid geldt voor iederen sterveling, ook voor den landbouwer. En voor hem, voor den landman, niet enkel als mensch, maar ook als drijfkracht, als de ziel der boerderij, past het deze waarheid te beleven. Daarvoor is noodig, dat de boer zijne zelfkennis niet beperkt tot zijne eigen boerderij - ook daar buiten moet hij een blik slaan om een duidelijk, algemeen begrip van den Nederlandschen landbouw te hebben. Onze landbouwers moesten meer onderzoeken, wat er zoo al omgaat bij onze landbouw; dikwijls is er zelfs in de naaste omgeving veel te leren.
't Is vreemd, maar niettemin waar, dat onwetende lieden zeer veel achting voor de onkunde hebben. Hoe gaarne galmen zij 't niet uit, dat ze zoo weinig weten. Nu zou die belijdenis wel loffelijk mogen heeten, wanneer die onkunde een spoorslag tot onderzoek bleek te zijn, maar... men gaat den gang der dwazen, die alleen door eigen ondervinding leeren en dan meestal hoog leergeld moeten geven. Zoo weinig begrijpt men nog, dat onvoldoende uitkomsten altijd het gevolg zijn van onvolkomen ontwerpen. "Al doende leert men", zegt menig landbouwer, die zich voorstelt de man bij uitnemendheid te zijn, en die zich laat leiden door de ondervinding, die hij bij zichzelven en bij zijne voorvaderen van ouder tot ouder heeft opgedaan.
Nog een ander kwaad is ongevoelig (?) ook bij den landbouw doorgedrongen, n.l. het huichelen van kennis. En juist zijn het waan en inbeelding (verbeelding), die vaak beletten kennis te verkrijgen. Liebig zegt ergens: "De verbeelding schept in honderd gevallen honderd dwalingen, en niets is schadelijker voor de vorderingen der wetenschap, niets meer belemmerend voor het oordeel, dan een oude dwaling." Voorzeker hebben wij een open oog voor de reeds aangebrachte verbeteringen; wij weten, dat het er voor eenige jaren ten dien opzichte slechter uitzag dan tegenwoordig. Er is thans, zonder veel moeite, nog al wat landbouwkennis, ook van andere oorden te verkrijgen, want velen leggen zich er op toe, om den landbouw van bepaalde streken van nabij te onderzoeken en hunne resultaten hier en daar mede te deelen. Voorzeker, dat is een gelukkig verschijnsel, en als onze landbouwers nu maar op hunne boerderijen in praktijk brengen en woekeren met de talenten, die hun zijn toevertrouwd, dan zal straks de Nederlandsche landbouw met eere worden genoemd! Niet arbeid alleen, maar arbeid en onderzoek leiden tot ontdekkingen. Die twee moeten samengaan, en vandaar ook, dat elke beschouwing, die ons tot werken aanzet, de scherpzinnigheid opwekt, volharding met zich brengt en winst is voor de wetenschap.
't Is bijgeloof, dat, naarstig opgekweekt, leidt tot verbranden van heksen, wanneer men meent, dat booze menschen vee kunnen ziek maken door het slechts aan te zien, zei Staring. Bijgeloof is het ook, wanneer men meent, dat aardappelziekte, honingdauw en bladluizen uit de lucht vallen. In sommige deelen van onze provinciën, mij van zeer nabij bekend, gelooft men bij den landbouw aan deze en de volgende dingen. Bij wassende maan moet men granen en groenten zaaien, boomen snoeien, en haren en nagels knippen. Een stukje brood moet op het vlas gelegd om het rooten te bevorderen. De eerste ploegvoor moet op Zaterdagavond worden getrokken, vooral niet op Maandagmorgen. Een aardappeltje in het vestzakje is een goed middel tegen de jicht. Een flink middel tegen kiespijn is: knip drie op elkander volgende Vrijdagen uw nagels! Als er een hond huilt of een ekster om het huis vliegt, komt er in de naaste buurt een doode. Ook als men van slangen droomt, komt er een doode in de buurt. Slangen kunnen dieren, waarbij zij vertoeven, buiten bewustzijn brengen.
Maar genoeg; zulke dingen worden geloofd! Hoe lang nog? Wij weten het niet, maar de tijd komt, dat geheel onze landbouwstand zal lachen met dergelijk bijgeloof, want meer en meer zeggen onze landbouwers met Melis Stoke:
- et dinket mi wesen scande
Dat de lieden van den lande
Ander gieste vele weten
Ende si des hebben vergheten,
Wanen si selve sijn geboren.
Onderwerp
TM 4302 - Volksgeneeskunde 
TM 4302 - Volksgeneeskunde 
Beschrijving
Artikel over betweterij en bijgeloof in de landbouw, dingen die je moet doen met wassende maan, middelen tegen kiespijn, voortekens, etc.
Bron
Collectie Boekenoogen (archief Meertens Instituut)
Commentaar
29 januari 1882
Volksgeneeskunde & SINSAG 0487, Vorbedeutung anderer Ereignisse
G. R., in: Zondagsblad (Nieuws van den Dag), 29 januari 1882
Naam Overig in Tekst
Nederlands
Nederlands
Melis Stoke
Melis Stoke
Naam Locatie in Tekst
Staring
Staring
Datum Invoer
2013-03-01 14:46:22