Hoofdtekst
HET DOMINEETJE VAN URK
SCENE 1
Jetske bij Urk: (op strandje, pan naarUrk)
“ik sta hier aan het IJsselmeer, in de jongste provincie van Nederland, Flevoland. Sinds de jaren dertig is dit gebied ontpolderd, maar het is nog maar twintig jaar een officiële provincie. En dit is het oude vissersplaatsje Urk. De sage vandaag gaat over een dominee, die heel graag hier op Urk wilde wonen en werken.
Jetske bij maquette:
Op Urk, zul je denken. Ja, op Urk, want hier kun je goed zien dat Urk een eiland was aan de Zuiderzee. Pas sinds 1948 is er een weg aangelegd. Daarvoor was Urk heel moeilijk te bereiken.
-------------------------------------------------------------------------------------------
SCENE 2
Jetske bij kerk:
“het was een onrustige tijd in Europa. Godsdiensttwisten waren aan de orde van de dag. Katholieken stonden lijnrecht tegenover protestanten. De protestanten moesten weer niets hebben van de katholieken en zo maakte iedereen maakte elkaar het leven zuur. Vooral de protestanten werden lijfelijk bedreigd. Zo ook onze dominee in deze sage: ‘de dominee van Urk”.
-------------------------------------------------------------------------------------------
SCENE 3
Drama: bij kerk
Dominee rent, verstopt zich, mensen vinden hem, rennen hem achterna”.
Ondergestoken stem:
“Henry was een jongeman die zijn leven aan God wilde wijden. Maar hij was geboren in Frankrijk, op de verkeerde plaats in de verkeerde tijd. Zodra hij dominee was geworden, werd hij bedreigd door katholieken”.
--------------------------------------------------------------------------------------------
SCENE 4
Jetske op keiweggetje
“Veel van die protestanten uit Frankrijk vluchtten eind 17e eeuw massaal naar Nederland. Hugenoten worden ze genoemd. In ons land was de godsdiensttolerantie groter, en waren ze veilig. En eenmaal hier aangekomen wilde onze dominee, Henry, zich terugtrekken op een rustige plek. Moe van de bedreigingen en moe van de vervolgingen.
--------------------------------------------------------------------------------------
SCENE 5
Drama: op pier
Omstander en dominee (met koffers en schatkistje):
Dominee: “ik zoek een veilig onderkomen. Kunt u mij verder helpen?”
Omstander: “Dan moet u naar daar, daar naar de overkant. Daar ligt Urk, een klein vissersplaatsje. Een klein eilandje”
Dominee: “wat is dat voor eilandje?”
Omstander: “een rustig plaatsje, moeilijk bereikbaar. Wonen wat vissers. Die hebben het zeker niet breed. En nemen het leven zoals het is.”
Dominee: “oke, Urk, dat lijkt me wel wat. Daar kan ik vast wel een Kerk bouwen. Dat is mijn grote droom. Kunt u me daar naar toe varen?”.
----------------------------------------------------------------------------------------
SCENE 6
Jetske op strandje:
“Urk was een zeer geschikt toevluchtsoord voor velen. Het lag op een eiland en de bevolking accepteerde het protestantisme. Ideaal dus voor de dominee. Nu had hij een boot nodig om naar het eiland te gaan. Omdat het een paar dagen varen was, hadden weinig schippers daar trek in. Tegen een ruime vergoeding vond hij uiteindelijk iemand bereid”
Of:
De dominee had dus een boot nodig om naar het eiland te gaan. Omdat het een paar dagen varen was, hadden weinig schippers daar trek in. Maar tegen een ruime vergoeding vond hij uiteindelijk iemand bereid”.
------------------------------------------------------------------------------------------------
SCENE 7
Drama:
Lopen boot op.
‘Zet uw spullen maar in het vooronder’.
Lopen vooronder in.
Inladen spullen.
Andere schipper: ‘wat heeft u veel spullen bij u?”
Dominee: ‘ik heb gespaard om een kerk te bouwen en op het eiland mensen te helpen die arm zijn”.
Roeien.
Dominee zit biddend op voorkant.
Schipper bekijkt stiekem inhoud schatkistje.
Ondergestoken stem: “de schipper wilde eigenlijk het geld wel stelen van de dominee. Maar hem doden durfde hij niet. Een man van God doden, nee, dat deed zelfs hij niet. Maar hij kwam wel op een ander idee”.
SCENE 8
Jetske op zandplaat: in het water
“kijk, in de Zuiderzee lagen, en nog steeds trouwens, veel zandplaten. Stukken zand worden bij eb kleine eilandjes en ’s avonds als het vloed wordt verdwijnen de zandplaten weer onder water. En daar maakte de boosaardige schipper handig gebruik van”.
Drama: bij zandplaat wordt dominee overboord gezet. Gevecht, dominee gilt het uit. Dominee blijft achter. Boot vaart weg. Dominee gilt boot na.
--------------------------------------------------------------------------------------
SCENE 9
Jetske op strand of zandplaat:
“en daar stond de dominee. Niets of niemand kon hem helpen. En al snel kwam de vloed ….
Drama: shot water met gillende dominee
“De dominee kwam dus noooooit aan op Urk. Nou ja, helemaal waar is dat ook weer niet. Zijn geest heeft in de Zuiderzee nooit rust gevonden. En als het donker wordt, gaat de dominee wel naar het vissersplaatsje. En drie maal raden op wie de dominee het als eerste gemunt had…..”
-----------------------------------------------------------------------------------
SCENE 10
Drama: in vooronder.
Schipper ligt in bed. Hij hoort gestommel, doet lamp aan en ziet de dominee! Dominee komt op hem af. Schipper schrikt zo dat hij een hartaanval krijgt.
-------------------------------------------------------------------------------
SCENE 11
Jetske in Urk:
“En nog steeds, vandaag de dag, jaagt de dominee in Urk angst aan bij mensen met een slecht geweten. Maar wat er nu waar is van dit verhaal? In ieder geval als je hier goed luistert, kan je nog steeds het gehuil horen van de dominee…”
-----------------------------------------------------------------------------
-PERSONEN:
-dominee (Daniel uit Lelystad?)
-1 omstander (man)
-1 potige schipper
-woedende menigte (stuk vier)
-PROPS:
-houten boot
-speedboot om eromheen te varen
-bijbel
-schatkistje
-oude koffers
-LOCATIES:
-zandplaat/strand
-bij water
-op IJsselmeer
-straatje Urk (zie gemeentepagina)
(Scenario van Willem Wever, NCRV, toegezonden per email op 8 december 2005)
SCENE 1
Jetske bij Urk: (op strandje, pan naarUrk)
“ik sta hier aan het IJsselmeer, in de jongste provincie van Nederland, Flevoland. Sinds de jaren dertig is dit gebied ontpolderd, maar het is nog maar twintig jaar een officiële provincie. En dit is het oude vissersplaatsje Urk. De sage vandaag gaat over een dominee, die heel graag hier op Urk wilde wonen en werken.
Jetske bij maquette:
Op Urk, zul je denken. Ja, op Urk, want hier kun je goed zien dat Urk een eiland was aan de Zuiderzee. Pas sinds 1948 is er een weg aangelegd. Daarvoor was Urk heel moeilijk te bereiken.
-------------------------------------------------------------------------------------------
SCENE 2
Jetske bij kerk:
“het was een onrustige tijd in Europa. Godsdiensttwisten waren aan de orde van de dag. Katholieken stonden lijnrecht tegenover protestanten. De protestanten moesten weer niets hebben van de katholieken en zo maakte iedereen maakte elkaar het leven zuur. Vooral de protestanten werden lijfelijk bedreigd. Zo ook onze dominee in deze sage: ‘de dominee van Urk”.
-------------------------------------------------------------------------------------------
SCENE 3
Drama: bij kerk
Dominee rent, verstopt zich, mensen vinden hem, rennen hem achterna”.
Ondergestoken stem:
“Henry was een jongeman die zijn leven aan God wilde wijden. Maar hij was geboren in Frankrijk, op de verkeerde plaats in de verkeerde tijd. Zodra hij dominee was geworden, werd hij bedreigd door katholieken”.
--------------------------------------------------------------------------------------------
SCENE 4
Jetske op keiweggetje
“Veel van die protestanten uit Frankrijk vluchtten eind 17e eeuw massaal naar Nederland. Hugenoten worden ze genoemd. In ons land was de godsdiensttolerantie groter, en waren ze veilig. En eenmaal hier aangekomen wilde onze dominee, Henry, zich terugtrekken op een rustige plek. Moe van de bedreigingen en moe van de vervolgingen.
--------------------------------------------------------------------------------------
SCENE 5
Drama: op pier
Omstander en dominee (met koffers en schatkistje):
Dominee: “ik zoek een veilig onderkomen. Kunt u mij verder helpen?”
Omstander: “Dan moet u naar daar, daar naar de overkant. Daar ligt Urk, een klein vissersplaatsje. Een klein eilandje”
Dominee: “wat is dat voor eilandje?”
Omstander: “een rustig plaatsje, moeilijk bereikbaar. Wonen wat vissers. Die hebben het zeker niet breed. En nemen het leven zoals het is.”
Dominee: “oke, Urk, dat lijkt me wel wat. Daar kan ik vast wel een Kerk bouwen. Dat is mijn grote droom. Kunt u me daar naar toe varen?”.
----------------------------------------------------------------------------------------
SCENE 6
Jetske op strandje:
“Urk was een zeer geschikt toevluchtsoord voor velen. Het lag op een eiland en de bevolking accepteerde het protestantisme. Ideaal dus voor de dominee. Nu had hij een boot nodig om naar het eiland te gaan. Omdat het een paar dagen varen was, hadden weinig schippers daar trek in. Tegen een ruime vergoeding vond hij uiteindelijk iemand bereid”
Of:
De dominee had dus een boot nodig om naar het eiland te gaan. Omdat het een paar dagen varen was, hadden weinig schippers daar trek in. Maar tegen een ruime vergoeding vond hij uiteindelijk iemand bereid”.
------------------------------------------------------------------------------------------------
SCENE 7
Drama:
Lopen boot op.
‘Zet uw spullen maar in het vooronder’.
Lopen vooronder in.
Inladen spullen.
Andere schipper: ‘wat heeft u veel spullen bij u?”
Dominee: ‘ik heb gespaard om een kerk te bouwen en op het eiland mensen te helpen die arm zijn”.
Roeien.
Dominee zit biddend op voorkant.
Schipper bekijkt stiekem inhoud schatkistje.
Ondergestoken stem: “de schipper wilde eigenlijk het geld wel stelen van de dominee. Maar hem doden durfde hij niet. Een man van God doden, nee, dat deed zelfs hij niet. Maar hij kwam wel op een ander idee”.
SCENE 8
Jetske op zandplaat: in het water
“kijk, in de Zuiderzee lagen, en nog steeds trouwens, veel zandplaten. Stukken zand worden bij eb kleine eilandjes en ’s avonds als het vloed wordt verdwijnen de zandplaten weer onder water. En daar maakte de boosaardige schipper handig gebruik van”.
Drama: bij zandplaat wordt dominee overboord gezet. Gevecht, dominee gilt het uit. Dominee blijft achter. Boot vaart weg. Dominee gilt boot na.
--------------------------------------------------------------------------------------
SCENE 9
Jetske op strand of zandplaat:
“en daar stond de dominee. Niets of niemand kon hem helpen. En al snel kwam de vloed ….
Drama: shot water met gillende dominee
“De dominee kwam dus noooooit aan op Urk. Nou ja, helemaal waar is dat ook weer niet. Zijn geest heeft in de Zuiderzee nooit rust gevonden. En als het donker wordt, gaat de dominee wel naar het vissersplaatsje. En drie maal raden op wie de dominee het als eerste gemunt had…..”
-----------------------------------------------------------------------------------
SCENE 10
Drama: in vooronder.
Schipper ligt in bed. Hij hoort gestommel, doet lamp aan en ziet de dominee! Dominee komt op hem af. Schipper schrikt zo dat hij een hartaanval krijgt.
-------------------------------------------------------------------------------
SCENE 11
Jetske in Urk:
“En nog steeds, vandaag de dag, jaagt de dominee in Urk angst aan bij mensen met een slecht geweten. Maar wat er nu waar is van dit verhaal? In ieder geval als je hier goed luistert, kan je nog steeds het gehuil horen van de dominee…”
-----------------------------------------------------------------------------
-PERSONEN:
-dominee (Daniel uit Lelystad?)
-1 omstander (man)
-1 potige schipper
-woedende menigte (stuk vier)
-PROPS:
-houten boot
-speedboot om eromheen te varen
-bijbel
-schatkistje
-oude koffers
-LOCATIES:
-zandplaat/strand
-bij water
-op IJsselmeer
-straatje Urk (zie gemeentepagina)
(Scenario van Willem Wever, NCRV, toegezonden per email op 8 december 2005)
Onderwerp
SINSAG 0450 - Andere Tote spuken.
SINSAG 0450 - Andere Tote spuken. 
Beschrijving
Een protestantse dominee ontvlucht Frankrijk tijdens de godsdiensttwisten. Hij besluit om dominee op het eiland Urk te worden. De schipper besteelt de dominee onderweg van zijn goud en laat de dominee achter op een zandplaat. De dominee verdrinkt maar keert terug om bij de schipper te spoken: deze sterft aan een hartaanval. Soms hoort men op Urk het huilen van de dominee nog.
Bron
Scenario van Willem Wever, NCRV, toegezonden per email op 8 december 2005
Commentaar
Nadien uitgezonden door Willem Wever (NCRV). Commentaar Theo Meder hierbij: Het domineetje van Urk (Flevoland)
Het is waar dat:
... Urk eeuwenlang een gereformeerd visserseiland is geweest in de Zuiderzee
... veel protestantse Hugenoten eind 17e eeuw van Frankrijk naar de Nederlanden vluchtten
... Urk na de inpoldering in 1986 tot onze jongste, 12e provincie is gaan behoren: Flevoland.
Meer uitleg:
De sage van het domineetje van Urk is in feite een standaard spokerij-sage: de dominee vindt de dood door toedoen van een hebzuchtige schipper, zijn ziel kan geen rust vinden en als spook verschijnt hij aan de verantwoordelijke schipper, die sterft van schrik. Deze vorm van spokerij, die ook wel 'naloop' wordt genoemd, zijn we al in verschillende sagen van Willem Wever tegengekomen: de spokende non van Singraven, Willem van der Decken met zijn Vliegende Hollander, en de rover Winus Monkels. De geesten van de overledenen keren bijvoorbeeld terug om wraak te nemen of omdat ze verdoemd zijn.
Voor de dominee van Urk is wraak ook het motief. Daar had de schipper duidelijk niet op gerekend. Hij vermijdt het immers zorgvuldig om de dominee eigenhandig te vermoorden, want hij weet wel dat God dit niet onbestraft zal laten. Hij zet de dominee uit de boot op een zandplaat en laat de natuur het vuile werk opknappen. De dominee verdrinkt in het stijgende water. Daarmee is de hebzuchtige schipper echter niet minder schuldig, en hij krijgt dan ook alsnog zijn gerechte straf.
De betekenis van de sage is dus niet moeilijk uit te leggen. Maar in bepaalde details is het verhaal soms wat raadselachtig:
1) Waarom moet die hele voorgeschiedenis verteld worden over een Franse dominee die als Hugenoot naar de Nederlanden is gevlucht? Was het verhaal niet even duidelijk geweest als het om een Nederlandse dominee was gegaan? Ja, maar een belangrijk detail uit het verhaal is het schatkistje. Terwijl er voor een Nederlandse dominee niet zo'n noodzaak was om met al zijn rijkdom op reis te gaan, heeft de Franse dominee moeten vluchten met zijn waardevolste bezittingen bij zich. En deze schat wekt dan weer de hebzucht van de schipper.
2) Sprak deze Franse dominee al zo snel goed Nederlands dat hij hier als dominee kon komen werken, nota bene op Urk met een typisch eigen dialect? Dit element in het verhaal is niet zo erg geloofwaardig.
3) De dominee zegt zijn schat te willen gebruiken om een kerk te bouwen. Dat suggereert dat er nog geen kerk op Urk was, maar dat is natuurlijk niet waar. In de middeleeuwen was er een katholieke kerk, en later een protestantse kerk. Het lijkt wat overdreven om in een kleine gemeenschap als Urk nog een tweede kerk te willen bouwen. Toch moeten we vaststellen dat Urk momenteel niet minder dan dertien kerken telt, en dat er dus ruimte was voor meerdere hervormde en gereformeerde kerken van verschillende gezindten.
4) Het is weliswaar niet duidelijk vanaf welk punt de dominee de Zuiderzee op kijkt, maar dat het vanaf het vasteland een paar dagen varen was naar Urk lijkt toch wel wat overdreven.
5) Dat een schipper de dominee met een roeiboot over de Zuiderzee naar Urk wil brengen, is tamelijk onwaarschijnlijk, want het was veel te moeizaam en gevaarlijk om op de Zuiderzee te gaan roeien in een klein bootje. De boot blijkt ook over een vooronder te beschikken, en zal dus eerder een zeilscheepje geweest zijn. Het meest voor de hand liggend is een botter, of een voorloper van deze platbodem. Maar dan hoefde er dus niet geroeid te worden.
Zulk soort onlogische elementen zouden erop kunnen wijzen dat er in de loop der eeuwen foutjes in het verhaal zijn geslopen door het voortdurend navertellen. Maar ook het omgekeerde kan het geval geweest zijn: het verhaal is verzonnen op een moment dat men niet meer zo goed op de hoogte was van de toestanden in de late 17e eeuw - dat het verhaal dus is bedacht zonder al te veel verstand van zaken.
Aan het eind van deze Willem Wever-reeks is het misschien goed om nog eens vast te stellen dat veel feiten uit sagen niet waar zijn, of in elk geval onmogelijk meer te controleren zijn. Er zijn steeds slechts enkele tastbare details waar: het dorp, de kapel, de schelpengrot, de mijn, het kasteel of de gevelsteen bestaan echt. Maar het wonderbaarlijke of bovennatuurlijke zeer waarschijnlijk niet: de zeemeerminnen, de reuzen, de witte wieven, de monsters, de plaaggeesten en de spoken zijn allemaal aan de menselijke fantasie ontsproten. Maar soms is het toch heel aangenaam om erin te geloven, omdat het de wereld een stukje spannender maakt...
Het is waar dat:
... Urk eeuwenlang een gereformeerd visserseiland is geweest in de Zuiderzee
... veel protestantse Hugenoten eind 17e eeuw van Frankrijk naar de Nederlanden vluchtten
... Urk na de inpoldering in 1986 tot onze jongste, 12e provincie is gaan behoren: Flevoland.
Meer uitleg:
De sage van het domineetje van Urk is in feite een standaard spokerij-sage: de dominee vindt de dood door toedoen van een hebzuchtige schipper, zijn ziel kan geen rust vinden en als spook verschijnt hij aan de verantwoordelijke schipper, die sterft van schrik. Deze vorm van spokerij, die ook wel 'naloop' wordt genoemd, zijn we al in verschillende sagen van Willem Wever tegengekomen: de spokende non van Singraven, Willem van der Decken met zijn Vliegende Hollander, en de rover Winus Monkels. De geesten van de overledenen keren bijvoorbeeld terug om wraak te nemen of omdat ze verdoemd zijn.
Voor de dominee van Urk is wraak ook het motief. Daar had de schipper duidelijk niet op gerekend. Hij vermijdt het immers zorgvuldig om de dominee eigenhandig te vermoorden, want hij weet wel dat God dit niet onbestraft zal laten. Hij zet de dominee uit de boot op een zandplaat en laat de natuur het vuile werk opknappen. De dominee verdrinkt in het stijgende water. Daarmee is de hebzuchtige schipper echter niet minder schuldig, en hij krijgt dan ook alsnog zijn gerechte straf.
De betekenis van de sage is dus niet moeilijk uit te leggen. Maar in bepaalde details is het verhaal soms wat raadselachtig:
1) Waarom moet die hele voorgeschiedenis verteld worden over een Franse dominee die als Hugenoot naar de Nederlanden is gevlucht? Was het verhaal niet even duidelijk geweest als het om een Nederlandse dominee was gegaan? Ja, maar een belangrijk detail uit het verhaal is het schatkistje. Terwijl er voor een Nederlandse dominee niet zo'n noodzaak was om met al zijn rijkdom op reis te gaan, heeft de Franse dominee moeten vluchten met zijn waardevolste bezittingen bij zich. En deze schat wekt dan weer de hebzucht van de schipper.
2) Sprak deze Franse dominee al zo snel goed Nederlands dat hij hier als dominee kon komen werken, nota bene op Urk met een typisch eigen dialect? Dit element in het verhaal is niet zo erg geloofwaardig.
3) De dominee zegt zijn schat te willen gebruiken om een kerk te bouwen. Dat suggereert dat er nog geen kerk op Urk was, maar dat is natuurlijk niet waar. In de middeleeuwen was er een katholieke kerk, en later een protestantse kerk. Het lijkt wat overdreven om in een kleine gemeenschap als Urk nog een tweede kerk te willen bouwen. Toch moeten we vaststellen dat Urk momenteel niet minder dan dertien kerken telt, en dat er dus ruimte was voor meerdere hervormde en gereformeerde kerken van verschillende gezindten.
4) Het is weliswaar niet duidelijk vanaf welk punt de dominee de Zuiderzee op kijkt, maar dat het vanaf het vasteland een paar dagen varen was naar Urk lijkt toch wel wat overdreven.
5) Dat een schipper de dominee met een roeiboot over de Zuiderzee naar Urk wil brengen, is tamelijk onwaarschijnlijk, want het was veel te moeizaam en gevaarlijk om op de Zuiderzee te gaan roeien in een klein bootje. De boot blijkt ook over een vooronder te beschikken, en zal dus eerder een zeilscheepje geweest zijn. Het meest voor de hand liggend is een botter, of een voorloper van deze platbodem. Maar dan hoefde er dus niet geroeid te worden.
Zulk soort onlogische elementen zouden erop kunnen wijzen dat er in de loop der eeuwen foutjes in het verhaal zijn geslopen door het voortdurend navertellen. Maar ook het omgekeerde kan het geval geweest zijn: het verhaal is verzonnen op een moment dat men niet meer zo goed op de hoogte was van de toestanden in de late 17e eeuw - dat het verhaal dus is bedacht zonder al te veel verstand van zaken.
Aan het eind van deze Willem Wever-reeks is het misschien goed om nog eens vast te stellen dat veel feiten uit sagen niet waar zijn, of in elk geval onmogelijk meer te controleren zijn. Er zijn steeds slechts enkele tastbare details waar: het dorp, de kapel, de schelpengrot, de mijn, het kasteel of de gevelsteen bestaan echt. Maar het wonderbaarlijke of bovennatuurlijke zeer waarschijnlijk niet: de zeemeerminnen, de reuzen, de witte wieven, de monsters, de plaaggeesten en de spoken zijn allemaal aan de menselijke fantasie ontsproten. Maar soms is het toch heel aangenaam om erin te geloven, omdat het de wereld een stukje spannender maakt...
Naam Overig in Tekst
Jetske
Jetske
Henry
Henry
God
God
Hugenoten
Hugenoten
Daniel
Daniel
Naam Locatie in Tekst
Urk
Urk
IJsselmeer
IJsselmeer
Nederland
Nederland
Flevoland
Flevoland
Zuiderzee
Zuiderzee
Europa
Europa
Frankrijk
Frankrijk
Lelystad
Lelystad
Plaats van Handelen
Urk (Flevoland)
Urk (Flevoland)
Datum Invoer
2013-03-01 14:46:20