- Basilisk

SINSAG 1341 - Basilisk tötet Menschen durch seinen Blick (stirbt beim Sehen des eigenen Bildes im Spiegel).    SINSAG 1341 - Basilisk tötet Menschen durch seinen Blick (stirbt beim Sehen des eigenen Bildes im Spiegel).   

Basilisk tötet Menschen durch seinen Blick (stirbt beim sehen des eigenen Bildes im Spiegel)

In een kelder onder een bierbrouwerij in Utrecht zat een basilisk. Men kwam erachter toen iemand de kelder in ging en vervolgens niet meer terugkwam. Vele dappere mensen probeerden vervolgens de basilisk te doden, maar geen van hen kwam levend terug. De basilisk kan immers mensen doden met zijn ogen; een blik zorgt ervoor dat je van binnenuit ontbrandt. Op een dag kwam er een onschuldige, jonge man die zei dat hij het beest zou weten te verslaan. Hoewel iedereen hem afraadde het te proberen deed hij een blinddoek voor en een houten bord om zijn nek en ging de kelder in. Het beest kwam steeds dichterbij en op het moment dat het beest heel dichtbij was draaide hij het bord om. Het was een spiegel, en de basilisk werd gedood door zijn eigen verzengende blik. Een basilisk is een zogenaamd 'fabeldier' waarover op meerdere plaatsen in Nederland, en in de rest van Europa, verhalen rondgaan. Het verhaal staat, ter bevordering van het vergelijkend volksverhalen onderzoek, geregistreerd als SINSAG 1341, Basilisk tötet Menschen durch seinen Blick (stirbt beim sehen des eigenen Bildes im Spiegel). Het zou goed mogelijk kunnen zijn dat de basilisk uiteindelijk gebaseerd is op de cobra die werd vereerd in verschillende landen waaronder Egypte. Hij werd daar in de oudheid vaak in verband gebracht met de zon en werd onder andere "termuthis", 'koning der slangen' genoemd. De Grieken vertaalden dit naar basiliskos (van basileus dat in het Grieks 'koning' betekent), en later werd dit verbasterd tot basilisk, wat 'kleine koning' betekent. De basilisk zou een witte tekening op zijn kop hebben die qua vorm lijkt op een kroontje. De rest van het uiterlijk van de basilisk verschilt per verhaal. Soms heeft de basilisk de kop van een haan en het lichaam van een slang. In andere verhalen lijkt hij meer op een gewone slang of een draak. Vroeger dacht men dat de basilisk echt bestond, in 1933 was er nog een boer in het dorp Drogeham (Friesland) die niet verder durfde te graven uit angst voor een basilisk (Tijdschrift voor Geneeskunde, 7 januari 1933). Hoewel het waarschijnlijk in eerste instantie de Griekse naam was die gegeven werd aan een bepaalde slangensoort, werd het in de middeleeuwen een gevaarlijk fabeldier. In de meeste verhalen wordt de basilisk geboren uit een leerachtig ei zonder schaal van een zeven jaar oude zwarte haan. Het ei wordt uitgebroed door een (schild)pad in de mest. Dit ei moet volgens sommige verhalen dan wel gelegd zijn tijdens de hondsdagen. Dit zijn de dagen tussen 20 juli en 20 augustus. In deze periode, die soms ook wel iets eerder of later begint, komt de heldere ster Sirius van het sterrenbeeld de Grote Hond gelijk met de zon op. Het is de tijd van de warmste dagen van het jaar. Naast de spiegel (zoals we in het verhaal hebben kunnen lezen) zijn er volgens de overlevering slechts drie levende dingen die gevaarlijk zijn voor de basilisk. De basilisk zou niet tegen de geur van de wezel kunnen en zelfs sterven zodra een wezel wordt losgelaten in zijn hol. Tevens zou de basilisk sterven als hij een haan hoort kraaien, en volgens Plinius de Oudere, in zijn Naturalis historia, wordt de basilisk verdreven door de plantensoort wijnruit. In meerdere steden in Europa zouden basilisken zijn gesignaleerd. Zo zou er een basilisk zijn geweest in Memmingen, Warschau, Wenen en Bazel. Sinds 1440 is de basilisk schildhouder van het wapen van de Zwitserse stad Bazel. In deze stad is de afbeelding van de basilisk op vele plaatsen te vinden. Zo is er een Bazels radiostation met de naam basilisk, een reisbureau met dezelfde naam en kan men het dier door de hele stad terugvinden op gebouwen, fonteinen en hotels. Al in 374 na Chr. wordt melding gemaakt van een stad met de naam Basilea, waarschijnlijk de oudste vermelding van de stad Bazel. Alhoewel Bazel/basilea en basilisk met elkaar in verband worden gebracht, hebben ze -afgezien van de klankovereenkomst- waarschijnlijk niets met elkaar te maken. In Midden- en Zuid-Amerika bestaat ook een echte hagedissensoort die basilisk heet. Deze hagedis heeft zijn naam gekregen van Europese ontdekkingsreizigers, die dachten een basilisk te zien zoals ze die zich voorstelden op basis van de sagen uit hun thuisland. In Utrecht zou volgens de sage dus ook een basilisk hebben gezeten. Het beest zou zich verscholen hebben in de kelder van een bierbrouwerij aan de Oudegracht 17. Vandaag de dag staat hier een wit huis met op de gevel in grote letters; "De Vergulde Craen". Naast de deur hangt een plaquette die verklaart dat er vroeger een brouwerij heeft gezeten. Boven de werfkelder van Oudegracht 211 is midden 20e eeuw een door beeldhouwer C. J. Groeneveld (1897-1986) gemaakte gevelsteen geplaatst met een afbeelding van de basilisk en de geblinddoekte jongen. In de jaren '50 en '60 maakte hij in opdracht van de gemeentelijke monumentenzorg, een serie lantaarnconsoles voor de Utrechtse werfmuren. In de literatuur komen we de basilisk door de eeuwen heen veelvuldig tegen. In sommige vertalingen van het Oude Testament wordt de basilisk genoemd. Onder andere in de Statenvertaling van de Bijbel uit 1637 (en ook in een Engelse vertaling van de 'Jewish Publication Society') zien we de volgende verwijzingen: * Jesaja 11:8 - En een zoogkind zal zich vermaken over het hol van een adder; en een gespeend kind zal zijn hand uitsteken in de kuil van den basilisk. * Jesaja 14:29 - Verheug u niet, gij gans Palestina! Dat de roede die u sloeg, gebroken is; want uit de wortel der slang zal een basilisk voortkomen, en haar vrucht zal een vurige vliegende draak zijn. * Jesaja 30:6 - De last der beesten, van het zuiden, naar het land des angstes, en der benauwdheid, van waar de sterke leeuw en de oude leeuw is, de basilisk en de vurige vliegende draak; hun goederen zullen zij voeren op den rug der veulens, en hun schatten op de bulten der kamelen, tot het volk, [dat] [hun] geen nut doen zal. * Jesaja 59:5 - Zij broeden basiliskus-eieren uit, en zij weven spinnenwebben; die van hun eieren eet, moet sterven, en als het in stukken gedrukt wordt, er berst een adder uit. * Jeremia 8:17 - Want ziet, Ik zend slangen, basilisken onder u lieden, tegen dewelke geen bezwering is; die zullen u bijten, spreekt de HEERE. In deze bijbelteksten lijkt de basilisk voornamelijk met de zondige mens in verband te worden gebracht, en wordt met de basilisk gedreigd als straf voor de zonde. In de Statenvertaling van de Bijbel is basilisk de vertaling van het Hebreeuwse woord tzeph'a. In oudere Bijbelvertalingen wordt dit woord echter vertaald als adder, of giftige slang. Zelfs de Septuagint (Griekse vertaling van de Joodse geschriften vertaald tussen 300 en 200 v.Chr.) had als vertaling al adder. Basilisk is dus een vertaling die pas veel later aan het woord is toegekend. In de Herziening van de Statenvertaling uit 2004 wordt het woord tzeph'a vertaald als gifslang. Plinius de Oudere heeft het in zijn Naturalis Historia uit 79 na Chr. over de basilisk als dier dat voorkomt in Afrika en/of het Oosten. En in de encyclopedie Liber de natura rerum van Thomas van Cantimpré, die hij schreef tussen 1230 en 1245, wordt voor het eerst het verhaal verteld dat de basilisk uit het ei van een haan zou komen. Jacob van Maerlant nam deze gegevens later over in zijn Der Naturen Bloeme uit 1270. Ulysses Androvandi schreef voor zijn dood in 1640 onder andere Serpentum et dracorum historiae. Hij vermeldt hierin dat de basilisk niet bestaat en onzin is. Maar ook in Nederland werd over de basilisk geschreven. Joost van den Vondel schreef er een gedicht over in de 17e eeuw. En een verhaal over de basilisk in het Fries vinden we terug in het door Harmen Sytstra opgerichte tijdschrift Iduna uit 1857 (p.157). Ook hierin wordt gesproken over een jongen die de basilisk verslaat door hem een spiegel voor te houden. Ook in de 20e eeuw komen we de basilisk nog in de literatuur tegen. Thea Beckman gebruikt het verhaal van de basilisk voor een eigen bewerking in haar boek De Val van de Vredeborch (1988). Nog recentere voorbeelden zijn de Harry Potter boeken van J.K Rowling, en dan met name The Chamber of Secrets (1998) . Maar ook in het laatste Harry Potter boek,The Deathly Hallows (2007), komt de basilisk voor. In deze boeken verandert de blik van de basilisk mensen in steen. De basilisk is hier het monster van Slytherin, en schuilt in de zogenaamde "Geheime Kamer" onder de school. Wanneer je in het boek via een spiegel naar de basilisk kijkt sterf je niet maar raak je in een soort coma. Daarnaast speelt het gif van de basilisk een belangrijke rol in het verhaalplot van de gehele reeks. In The Chamber of Secrets doodt Harry Potter de basilisk met het zwaard van Gryffindor, dat gemaakt is door goblins. Het zwaard absorbeert het gif van de basilisk en wordt daarmee een van de weinige wapens die gebruikt kan worden tegen de slechte tovenaar Voldemort. Dat mensen in steen veranderen door het kijken in de ogen van deze basilisk is waarschijnlijk geïnspireerd door de gorgon (monster uit de Griekse mythologie) Medusa die slangen op haar hoofd had in plaats van haar. Haar blik veranderde mannen in steen en de held Perseus wist haar alleen het hoofd af te hakken door niet direct naar haar te kijken, maar via de reflectie van zijn schild. Medusa wordt in de literatuur voor het eerst genoemd door de Griekse dichter Pindaros, in 490 v.Chr. Volgens de Romeinse dichter Lucanus, in zijn boek Pharsalia ( p. 828-833), woonden in Libië slangen die geboren waren uit het bloed van Medusa. Ook op het witte doek is de basilisk tegenwoordig terug te vinden. Zo werd in 2006 een televisiefilm uitgebracht met de naam "Basilisk: The Serpent King", over een enorme slang met horens aan zijn lichaam die overal ellende en chaos veroorzaakt. Daarnaast bestaat er een manga (Japans stripboek) en anime (Japanse animatie film) met de naam "Basilisk". Er komt geen basilisk in deze manga en anime voor maar de twee belangrijkste Ninja's in het verhaal beheersen dodelijke (vecht)technieken via hun ogen. Ook in de filmbewerking uit 2002 van The Chamber of Secrets komt de basilisk natuurlijk voor, daarmee opnieuw bekendheid verwervend bij een groot publiek. De verhalen die verwijzen naar de basilisk in Utrecht zijn allemaal van begin 20e eeuw, een oudere versie van het verhaal is in ieder geval niet te traceren. De oudste (geschreven) versie van het specifiek Utrechtse verhaal zou best wel die van Josef Cohen kunnen zijn in Nederlandsche Sagen en Legenden uit 1918. Cohen verzamelde verhalen uit heel Nederland en hield ook lezingen over volksverhalen. Nienke van Hichtum (1860-1939) schreef in 1927-1929 over de Utrechtse basilisk in het (school)boek; Uit het sagenland: Sagen uit Nederland, Europa, Indonesië, Suriname en de rest van de wereld. Dat de sage van de basilisk van Utrecht een 20e-eeuws of desnoods een 19e-eeuws bedenksel is, valt beslist niet uit te sluiten. De gevelsteen werd in de 20e eeuw geplaatst en is dus vrij recent. We kunnen er vanuit gaan dat het idee van het bestaan van de basilisk al tijdens de middeleeuwen ook Nederland bereikte, toen het geloof in vele soorten fabeldieren hoogtij vierde. Maar eer dat we op een uitgewerkt verhaal over de basilisk van Utrecht stuiten, moeten we tot de 20e eeuw wachten, waaruit maar weer eens blijkt dat lang niet alle volksverhalen zo oud zijn als wel beweerd of gedacht wordt.

- Bijbel, Oude Testament, Statenvertaling 1637
- Bruijn, C.: Nederlandse sagen., Amsterdam: Ploegsma, 1946.
p. 68-72
- Bruijn, C & van Hichtum, N.: Uit het sagenland: Sagen uit Nederland, Europa, Indonesië, Suriname en de rest van de wereld. Den Haag : Scheltens & Giltay, 1973.
- Cohen, J.: Nederlandsche Sagen en Legenden., Zutphen, 1918. p.53
- de Jong, E. & Klaasse, P.: Sagen en Legenden van de Lage Landen. Bussum 1980. p. 143
- ter Laan, K.: Folkloristisch Woordenboek van Nederland en Vlaams België. 's Gravenhage, 1949, p. 21
- Rowling, J.K.: Harry Potter and the Chamber of Secrets., London: Bloomsbury, 1998
- Rowling, J.K.: Harry Potter and the Deathly Hallows., London: Bloomsbury, 2007
- Sammer,M.: Der Basilisk : zur Natur- und Bedeutungsgeschichte eines Fabeltieres im Abendland, München 1998.
-Sinninghe, J.R.: Utrechtsch Sagenboek, Zutphen-W.J. Thieme & Cie, 1938. p. 89-192
- Schöpf, H.: Fabeltiere, Wiesbaden, VMA-Verlag, 1992. p.13-26
- Teding van Berkhout, D.J.W.: De basilisk en andere volksverhalen uit de provincie Utrecht., Voorburg Optiek 1995. p. 7-10