Hoofdtekst
Spoken.
Spookverschijningen zijn in den regel geesten van afgestorvenen, die in hun graf niet kunnen rusten omdat er vóór of bij hun dood iets is geschied of niet geschied, wat
niet of wel had moeten geschieden. Komen de levenden te weten waar het aan hapert, en weten zij in de leemte te voorzien, dan houdt de spokerij op. Voorbeelden hiervan zijn medegedeeld onder de Volksoverleveringen. Vroeger heb ik wel eens rechtzinnige-gereformeerden ontmoet, die schenen te begrijpen dat dit spokengeloof in strijd is met de leer hunner kerk, die zegt dat de ziel bij den dood onmiddellijk verhuist naar de plaats harer bestemming voor de eeuwigheid, dat is, naar den hemel of naar de hel, uit geen van Welke plaatsen zij ooit kan terugkeeren. Zij gelooven echter wel, dat men de gedaante van een afgestorvene als geestverschijning kan te zien krijgen, maar dan is het een booze geest, een demon, die zich aldus vertoont, om de menschen te verschrikken of te bedriegen. Dat dit niet het oorspronkelijke volksgeloof is, blijkt duidelijk genoeg uit de zooeven aangeduide voorbeelden. Toch gelooft men ook wel aan verschijningen van booze geesten. Sommigen beweren dat de spoken bij helderen maneschijn zwart, en in het nachtelijk duister wit zijn. Krijgt iemand een spook te zien, dan kan hij te weten komen of hij met een goeden dan wel met een kwaden geest te doers heeft, wanneer hij slechts den moed bezit - eigenlijk behoort er christelijke geloofsmoed toe - om dit formulier uit te spreken:
"Biste van den Heere, zoo spreek!
Biste van den booze, wijk van mij!"
In de meeste gevallen trekt bet spooksel dan haastig af. Verschijningen van de soort, bedoeld in het eerste gedeelte van het formulier, schijnen niet dikwijls voor te komen. Visioenen als dat van Yntje Jans en Saeckes (zie I, 83, vv.) zijn uiterst zeldzaam. Is de verschijning toevallig een witte paal of zoo iets, deze spreekt niet en wijkt niet ; natuurlijk ! hij is van de menschen. - Valsche spookverschijningen, namelijk van levende personen, komen ook voor, en deze gaan voor het formulier ook wel op de vlucht. - Het middernachtsuur wordt nog dikwijls schertsend hyngstemiddei (paardenmiddag) genoemd, wat oorspronkelijk wel hetzelfde zal zijn als spookuur. Er zijn menschen geweest, waarschijnlijk vrome menschen, die eenen doode konden <vermanen> d. i. de schim van een doode, die op aarde verscheen, naar hare verblijfplaats terugwijzen. Anderen verkeeren in het geloof, dat zij het na den dood aan hunne verkiezing zullen hebben om te komen spoken of niet. Er zijn grijsaards of oude vrouwen, die, in onmin met familie of nabestaanden levende, in een twist met dezen soms spoedig gereed zijn met de bedreiging : << Past op ! neemt u in acht, of ik kom na mijn dood hier spoken. >>
Spookverschijningen zijn in den regel geesten van afgestorvenen, die in hun graf niet kunnen rusten omdat er vóór of bij hun dood iets is geschied of niet geschied, wat
niet of wel had moeten geschieden. Komen de levenden te weten waar het aan hapert, en weten zij in de leemte te voorzien, dan houdt de spokerij op. Voorbeelden hiervan zijn medegedeeld onder de Volksoverleveringen. Vroeger heb ik wel eens rechtzinnige-gereformeerden ontmoet, die schenen te begrijpen dat dit spokengeloof in strijd is met de leer hunner kerk, die zegt dat de ziel bij den dood onmiddellijk verhuist naar de plaats harer bestemming voor de eeuwigheid, dat is, naar den hemel of naar de hel, uit geen van Welke plaatsen zij ooit kan terugkeeren. Zij gelooven echter wel, dat men de gedaante van een afgestorvene als geestverschijning kan te zien krijgen, maar dan is het een booze geest, een demon, die zich aldus vertoont, om de menschen te verschrikken of te bedriegen. Dat dit niet het oorspronkelijke volksgeloof is, blijkt duidelijk genoeg uit de zooeven aangeduide voorbeelden. Toch gelooft men ook wel aan verschijningen van booze geesten. Sommigen beweren dat de spoken bij helderen maneschijn zwart, en in het nachtelijk duister wit zijn. Krijgt iemand een spook te zien, dan kan hij te weten komen of hij met een goeden dan wel met een kwaden geest te doers heeft, wanneer hij slechts den moed bezit - eigenlijk behoort er christelijke geloofsmoed toe - om dit formulier uit te spreken:
"Biste van den Heere, zoo spreek!
Biste van den booze, wijk van mij!"
In de meeste gevallen trekt bet spooksel dan haastig af. Verschijningen van de soort, bedoeld in het eerste gedeelte van het formulier, schijnen niet dikwijls voor te komen. Visioenen als dat van Yntje Jans en Saeckes (zie I, 83, vv.) zijn uiterst zeldzaam. Is de verschijning toevallig een witte paal of zoo iets, deze spreekt niet en wijkt niet ; natuurlijk ! hij is van de menschen. - Valsche spookverschijningen, namelijk van levende personen, komen ook voor, en deze gaan voor het formulier ook wel op de vlucht. - Het middernachtsuur wordt nog dikwijls schertsend hyngstemiddei (paardenmiddag) genoemd, wat oorspronkelijk wel hetzelfde zal zijn als spookuur. Er zijn menschen geweest, waarschijnlijk vrome menschen, die eenen doode konden <vermanen> d. i. de schim van een doode, die op aarde verscheen, naar hare verblijfplaats terugwijzen. Anderen verkeeren in het geloof, dat zij het na den dood aan hunne verkiezing zullen hebben om te komen spoken of niet. Er zijn grijsaards of oude vrouwen, die, in onmin met familie of nabestaanden levende, in een twist met dezen soms spoedig gereed zijn met de bedreiging : << Past op ! neemt u in acht, of ik kom na mijn dood hier spoken. >>
Onderwerp
SINSAG 0450 - Andere Tote spuken. 
SINSAG 0450 - Andere Tote spuken. 
Beschrijving
Bespreking van spookverschijnselen: doden die terugkeren omdat iets onaf is gebleven. Bepaalde gereformeerden vinden dit niet stroken met hun geloof. Wie een spook tegenkomt, moet een formule uitspreken:
Ben je van God, spreek dan; Ben je van de duivel, ga weg.
Ben je van God, spreek dan; Ben je van de duivel, ga weg.
Bron
Waling Dykstra: Uit Friesland's volksleven van vroeger en later: volksoverleveringen, volksgebruiken, volksvertellingen, volksbegrippen. Leeuwarden [1896], deel 2, p. 200-201.
Naam Overig in Tekst
Yntje Jans
Yntje Jans
Saeckes
Saeckes