Hoofdtekst
LXXXV. VANDEN MONICK
Vaste hoede voer messchien
Die staet te prisen al in yen;
Want si mit vresen is verselt,
Die menighen lachter heeft ghevelt,
Toren, nijt ende ander schade.
Als vrouwen, maechden, vroe ende spade,
Heymeliken willen wanderen
Mitten enen, mitten anderen,
Ende wel betrouwen elken man,
Daer en leyt hem eer noch wijsheit an;
Want heymelijcke stede ende stonde
Bringt menich man tot sulker zonde,
Daer hi hem selven mede onteert;
Ende om dat stonde stelen leert,
Soe selmen scuwen enicheit,
Daer sonde of comt ende archeit:
Natuer is cranck int wederstaen.
Wilmen heymelijcke gaen,
Daermen stonde of stede crijcht,
Die wille werct, die reden zwijcht,
Comtmen heymelijc te gader.
Ic en wilde minen biechtvader
Sonderlinghe niet al betrouwen
In enicheit mit schone vrouwen;
Want die vyant is naradich.
Tot enen tyden wert misdadich
Een heilich man, een predickaer,
Die sinen tijt een deel der jaer
Een Terminarius hadde ghewesen.
Hi plach te vasten ende te lesen
Ende goede sermoenen te brenghen voert,
Soe dat hi dicke wort ghehoert
Mit ghenoechten vanden luden,
Die soe verstonden sijn beduden,
Dat hi mit ongheveynsden moede
Hem mededeylden van horen goede
In minnen ende in caritaten.
Hi hadde die werlt soe ghelaten,
Dat hi heilich scheen van leven.
Hi plach den luden troest te gheven,
Die haere sonden waren leet,
Op dat si voert in minnen heet
Gode te dienste wilden bliven.
Si moghen wonders veel bedriven,
Daer nyemant ducht voer en draecht.
Een welgheboren schone maghet
Versochte dickent desen broeder,
Om dat si wilde wesen vroeder
Hoe sy ten hemel comen soude:
Si en wilde om gheen schat van goude
In zonde langher bliven staen.
Dus plach si menichwerf te gaen
Totten broeder mit ghenende,
Wanneer si hoer selven schuldich kende;
Si sprac hoer biechte mit begheren,
Entie broeder plachse te absolveren.
Alsoe langhe ghincse ende keerde,
Dat stonde stelen leerde,
Entie broeder diende hoir mit half sesse,
Ende si verstont van sijnre lesse
Tpater noster entie crede,
Soe dattet wide van haren clede
Begonde te vollen in die zyden,
Als doorde hout van dien ghetyden,
Datmen soe by naturen scrijft.
Wanneer dat wel verholen blijft
Soe ist een speelkijn van solaes,
Mar op twee tarninghen van deus aes
Soe loopt wel menichwerf een sijs.
Die broeder wort der saken wijs,
Hoe die joncfrou was verladen.
Tvolc begonder in te raden
Ende of te clappen menigherhande.
Die broeder duchte voer die schande
Ende ooc voer sinen goeden naem,
Ende om te decken desen blaem
Soe socht hi menigherhande list;
Want als die mient die waerheit wist,
Soe waende hi ymmer wesen doot
Of ghebrocht in sulker noot,
Die onverwinlic waer te lyden:
Hier om docht hi tallen tyden.
Dese broeder, die ic myene,
Die ghinc menichwerf alliene
Heymelyken sinen pat:
Twifel dede hem menighen hat,
Wanhope const hi nau verweren.
Daer hy ghinc in sulken deren,
Quam die vyant vander helle,
Die mitten broeder wert gheselle,
Ende sprac hem toe in sulken schijn,
Recht oft een meester had ghesijn
Te weten heymelijc ghedocht,
Soe dattie broeder an hem socht
Om goede troost van sijnre zaken.
Die vyant lach op felle wraken,
Al en wistet die broeder niet.
In leden tyden wast gheschiet,
Daer hi wrake om wilde doen.
Die broeder plach in sijn sermoen
Den volcke te predicken openbaer,
Hoe lelic dat die vyant waer
Ende hoe anxtelijc te scouwen,
Soe datter menich creech berouwen
Naerstelijc van sinen sonden;
Entoe die vyant wiste ghebonden
Den broeder in dus groter sorghen,
Doe quam hi tot hem al onverborghen
Ende seide aldus: "Ic bin een man,
Die den vyant dwinghen can,
Ende mit woorden wel vermanen.
Ic sel die luden sonder wanen
Doen gheloven int ghemien,
Dat ghi weder groot noch clien
En hebt van sulke danighen touwe,
Daer enich maecht of ander vrouwe
Sculdich mochte werden by.
Van sulker daet soe sidi vry
Ende ontsleghen altemale."
Doe sprac die broeder nader tale:
"Soe helpt my dat ic mach ghewaghen
Mijn onschult in corten daghen."
Die meester sprac: "Alsoe salt sijn."
Sonder smarte ofte pijn
Dede hi hem quijt sijn voerghestel,
Soe dattet slecht als ander vel
Twisken sijn benen was ghebleven.
Die broeder taste daer bineven,
Hine vanter weder dat noch dit
Anders dan een weynich pit,
Daer hi sijn water mochte lozen.
Die vyant sprac: "Nu doet den bosen
Veel confuus al openbaer,
Ende schelt die ghene loghenaer,
Die sulke tale brenghen voort."
Die broeder sprac: "Dits goet accoort,
Op dat ic bet na mijnre onschulde
Mocht verdienen vrouwen hulde."
- "Ja ghi!" sprac die vyant saen,
"Hoeneer u onschult is ghedaen,
Soe sel u comen optie stat
Tselve dat ghi te voren hadt."
Die broeder sprac: "En gheer niet el."
Sine tael bequam hem wel.
Doe ghinc hi lesen ende studieren
Een goet sermoen nae sijn begheren,
Ende quam als hi te voren plach
Ten stoel op enen hoghen dach,
Daer menich mensch vergadert was.
Tewangeli, datmen las
In dien daghe, dat set hi voren;
Daer nae liet hi den luden horen
Vanden bosen nyders schare;
Oeck sprac hi optie loghenare,
Die menighen mensche hebben bedroghen,
Ende hoe hi selve was beloghen
Mitter joncfrou an sijn eer:
Dat brocht hi al ter goeder leer
Ende beslotet wel ter core:
"Ic bin daer in, ic moeter doere,"
Sprac die broeder daer hi stoet:
"Dit is een dinc dat wesen moet,
Al ist mi smadelic te toghen.
Ghi moecht hier sien voer uwen oghen,
Ic bin noch slechter dan een wijf,
Ende om der boser nyder kijf
Soe moet ic dese smaetheit lyden."
Daer sloech hi op ten selven tyden
Openbaer die cappe wyde.
Die vyant wachte sijn ghetide:
Doe hijt den luden toghen soude,
Doe sette hi hem an sijn evenoude
Weder op die selve stede,
Stiver ende harder mede
Dant ye wert tot sinen daghen.
Men sacht streven ende raghen,
Eer hijt voelde of vernam,
Hoe sijn ghestelle wederquam.
Doe loech die vyant mit ghenende,
Om dat hi den broeder schende,
Ende hem sijn doghen halp vernuwen.
Men ghincken vloeken ende verspuwen,
Ende seer confuselic hantieren:
Dit halp die vyant al visieren,
Eynde, middel ende beghin!
Alsulc loon, alsulc ghewin
Gheftie bose noch den sinen,
Ende sonderling die heilich schinen,
Ende dan hem setten tsulker staet
Mit ghenoechten in dommer daet,
Gheliken als die broeder dede,
Die mit groter onghenadichede
Wort ghehandelt vanden lieden,
Die dicken wijsden ende rieden,
Dat men ymmer soude bederven.
Hi waende ondievelike sterven
Of te lyden swaer torment;
Ende hoe sijn doghen wert volent
En can ic hier niet al verslaen.
Men brochten heymelike van daen,
Of hi waer ghesleghen doot;
Ende voer alsulc wederstoet
Sel een yghelijc hem hoeden,
Ende te voren wel bevroeden
Watter nae of comen mach,
Te drincken heimelic ghelach,
Gheliken als die joncfrou dede,
Die in heymeliken steden
Den goeden broeder socht so langhe,
Dat nature by bedwanghe
Van hem beyden droech op yen.
Vrouwen gunst, hoer lieflic zien,
Doet vergheten menighen nose;
Ende int gheselscap roeckelose
Speltmen dicwijl onnosel spel.
Natuer is starc, ghedocht is snel
In onghestader vaster hoede,
Ende hier om dolen noch die vroede;
Want vintmen meyskijns slap ghegort,
Ende sijn hem dan die hielen cort,
By enen cleynen orisoen
Machmense opwert nighen doen;
Mar stolpelinghe vallen si node:
Dat doet si sijn van herten blode.
Vellen so ontwee nose ofte mont,
Therte en bleve niet ghesont;
Quetsten si knye of ellenboghe,
Soe en sijn si niet in goeden hoghe;
Ende want si aldus sijn vervaert,
Soe vallen si liever achterwaert,
Al wortet hem een deel te suer,
Dan si tlijf in davontuer
Setten of hoer zonde lede;
Want vrouwen hebben altoes gheerne vrede.
(Editie: Willem van Hildebaersberch: Gedichten. Ed. W. Bisschop & E. Verwijs. 's Gravenhage 1870, p.179-181)
Vaste hoede voer messchien
Die staet te prisen al in yen;
Want si mit vresen is verselt,
Die menighen lachter heeft ghevelt,
Toren, nijt ende ander schade.
Als vrouwen, maechden, vroe ende spade,
Heymeliken willen wanderen
Mitten enen, mitten anderen,
Ende wel betrouwen elken man,
Daer en leyt hem eer noch wijsheit an;
Want heymelijcke stede ende stonde
Bringt menich man tot sulker zonde,
Daer hi hem selven mede onteert;
Ende om dat stonde stelen leert,
Soe selmen scuwen enicheit,
Daer sonde of comt ende archeit:
Natuer is cranck int wederstaen.
Wilmen heymelijcke gaen,
Daermen stonde of stede crijcht,
Die wille werct, die reden zwijcht,
Comtmen heymelijc te gader.
Ic en wilde minen biechtvader
Sonderlinghe niet al betrouwen
In enicheit mit schone vrouwen;
Want die vyant is naradich.
Tot enen tyden wert misdadich
Een heilich man, een predickaer,
Die sinen tijt een deel der jaer
Een Terminarius hadde ghewesen.
Hi plach te vasten ende te lesen
Ende goede sermoenen te brenghen voert,
Soe dat hi dicke wort ghehoert
Mit ghenoechten vanden luden,
Die soe verstonden sijn beduden,
Dat hi mit ongheveynsden moede
Hem mededeylden van horen goede
In minnen ende in caritaten.
Hi hadde die werlt soe ghelaten,
Dat hi heilich scheen van leven.
Hi plach den luden troest te gheven,
Die haere sonden waren leet,
Op dat si voert in minnen heet
Gode te dienste wilden bliven.
Si moghen wonders veel bedriven,
Daer nyemant ducht voer en draecht.
Een welgheboren schone maghet
Versochte dickent desen broeder,
Om dat si wilde wesen vroeder
Hoe sy ten hemel comen soude:
Si en wilde om gheen schat van goude
In zonde langher bliven staen.
Dus plach si menichwerf te gaen
Totten broeder mit ghenende,
Wanneer si hoer selven schuldich kende;
Si sprac hoer biechte mit begheren,
Entie broeder plachse te absolveren.
Alsoe langhe ghincse ende keerde,
Dat stonde stelen leerde,
Entie broeder diende hoir mit half sesse,
Ende si verstont van sijnre lesse
Tpater noster entie crede,
Soe dattet wide van haren clede
Begonde te vollen in die zyden,
Als doorde hout van dien ghetyden,
Datmen soe by naturen scrijft.
Wanneer dat wel verholen blijft
Soe ist een speelkijn van solaes,
Mar op twee tarninghen van deus aes
Soe loopt wel menichwerf een sijs.
Die broeder wort der saken wijs,
Hoe die joncfrou was verladen.
Tvolc begonder in te raden
Ende of te clappen menigherhande.
Die broeder duchte voer die schande
Ende ooc voer sinen goeden naem,
Ende om te decken desen blaem
Soe socht hi menigherhande list;
Want als die mient die waerheit wist,
Soe waende hi ymmer wesen doot
Of ghebrocht in sulker noot,
Die onverwinlic waer te lyden:
Hier om docht hi tallen tyden.
Dese broeder, die ic myene,
Die ghinc menichwerf alliene
Heymelyken sinen pat:
Twifel dede hem menighen hat,
Wanhope const hi nau verweren.
Daer hy ghinc in sulken deren,
Quam die vyant vander helle,
Die mitten broeder wert gheselle,
Ende sprac hem toe in sulken schijn,
Recht oft een meester had ghesijn
Te weten heymelijc ghedocht,
Soe dattie broeder an hem socht
Om goede troost van sijnre zaken.
Die vyant lach op felle wraken,
Al en wistet die broeder niet.
In leden tyden wast gheschiet,
Daer hi wrake om wilde doen.
Die broeder plach in sijn sermoen
Den volcke te predicken openbaer,
Hoe lelic dat die vyant waer
Ende hoe anxtelijc te scouwen,
Soe datter menich creech berouwen
Naerstelijc van sinen sonden;
Entoe die vyant wiste ghebonden
Den broeder in dus groter sorghen,
Doe quam hi tot hem al onverborghen
Ende seide aldus: "Ic bin een man,
Die den vyant dwinghen can,
Ende mit woorden wel vermanen.
Ic sel die luden sonder wanen
Doen gheloven int ghemien,
Dat ghi weder groot noch clien
En hebt van sulke danighen touwe,
Daer enich maecht of ander vrouwe
Sculdich mochte werden by.
Van sulker daet soe sidi vry
Ende ontsleghen altemale."
Doe sprac die broeder nader tale:
"Soe helpt my dat ic mach ghewaghen
Mijn onschult in corten daghen."
Die meester sprac: "Alsoe salt sijn."
Sonder smarte ofte pijn
Dede hi hem quijt sijn voerghestel,
Soe dattet slecht als ander vel
Twisken sijn benen was ghebleven.
Die broeder taste daer bineven,
Hine vanter weder dat noch dit
Anders dan een weynich pit,
Daer hi sijn water mochte lozen.
Die vyant sprac: "Nu doet den bosen
Veel confuus al openbaer,
Ende schelt die ghene loghenaer,
Die sulke tale brenghen voort."
Die broeder sprac: "Dits goet accoort,
Op dat ic bet na mijnre onschulde
Mocht verdienen vrouwen hulde."
- "Ja ghi!" sprac die vyant saen,
"Hoeneer u onschult is ghedaen,
Soe sel u comen optie stat
Tselve dat ghi te voren hadt."
Die broeder sprac: "En gheer niet el."
Sine tael bequam hem wel.
Doe ghinc hi lesen ende studieren
Een goet sermoen nae sijn begheren,
Ende quam als hi te voren plach
Ten stoel op enen hoghen dach,
Daer menich mensch vergadert was.
Tewangeli, datmen las
In dien daghe, dat set hi voren;
Daer nae liet hi den luden horen
Vanden bosen nyders schare;
Oeck sprac hi optie loghenare,
Die menighen mensche hebben bedroghen,
Ende hoe hi selve was beloghen
Mitter joncfrou an sijn eer:
Dat brocht hi al ter goeder leer
Ende beslotet wel ter core:
"Ic bin daer in, ic moeter doere,"
Sprac die broeder daer hi stoet:
"Dit is een dinc dat wesen moet,
Al ist mi smadelic te toghen.
Ghi moecht hier sien voer uwen oghen,
Ic bin noch slechter dan een wijf,
Ende om der boser nyder kijf
Soe moet ic dese smaetheit lyden."
Daer sloech hi op ten selven tyden
Openbaer die cappe wyde.
Die vyant wachte sijn ghetide:
Doe hijt den luden toghen soude,
Doe sette hi hem an sijn evenoude
Weder op die selve stede,
Stiver ende harder mede
Dant ye wert tot sinen daghen.
Men sacht streven ende raghen,
Eer hijt voelde of vernam,
Hoe sijn ghestelle wederquam.
Doe loech die vyant mit ghenende,
Om dat hi den broeder schende,
Ende hem sijn doghen halp vernuwen.
Men ghincken vloeken ende verspuwen,
Ende seer confuselic hantieren:
Dit halp die vyant al visieren,
Eynde, middel ende beghin!
Alsulc loon, alsulc ghewin
Gheftie bose noch den sinen,
Ende sonderling die heilich schinen,
Ende dan hem setten tsulker staet
Mit ghenoechten in dommer daet,
Gheliken als die broeder dede,
Die mit groter onghenadichede
Wort ghehandelt vanden lieden,
Die dicken wijsden ende rieden,
Dat men ymmer soude bederven.
Hi waende ondievelike sterven
Of te lyden swaer torment;
Ende hoe sijn doghen wert volent
En can ic hier niet al verslaen.
Men brochten heymelike van daen,
Of hi waer ghesleghen doot;
Ende voer alsulc wederstoet
Sel een yghelijc hem hoeden,
Ende te voren wel bevroeden
Watter nae of comen mach,
Te drincken heimelic ghelach,
Gheliken als die joncfrou dede,
Die in heymeliken steden
Den goeden broeder socht so langhe,
Dat nature by bedwanghe
Van hem beyden droech op yen.
Vrouwen gunst, hoer lieflic zien,
Doet vergheten menighen nose;
Ende int gheselscap roeckelose
Speltmen dicwijl onnosel spel.
Natuer is starc, ghedocht is snel
In onghestader vaster hoede,
Ende hier om dolen noch die vroede;
Want vintmen meyskijns slap ghegort,
Ende sijn hem dan die hielen cort,
By enen cleynen orisoen
Machmense opwert nighen doen;
Mar stolpelinghe vallen si node:
Dat doet si sijn van herten blode.
Vellen so ontwee nose ofte mont,
Therte en bleve niet ghesont;
Quetsten si knye of ellenboghe,
Soe en sijn si niet in goeden hoghe;
Ende want si aldus sijn vervaert,
Soe vallen si liever achterwaert,
Al wortet hem een deel te suer,
Dan si tlijf in davontuer
Setten of hoer zonde lede;
Want vrouwen hebben altoes gheerne vrede.
(Editie: Willem van Hildebaersberch: Gedichten. Ed. W. Bisschop & E. Verwijs. 's Gravenhage 1870, p.179-181)
Beschrijving
Een dominicaan die zeer goed kan preken en een vroom en heilig leven leidt, moet vaak de biecht afnemen van een hele mooie vrouw. Op een dag kan de bedelmonnik de verleiding niet meer aan en bedrijft hij de liefde met de vrouw, die zwanger wordt. De parochie krijgt geruchten te horen en is boos. De broeder is wanhopig en krijgt bezoek van de duivel in vermomming, die uit is op wraak. De duivel laat het geslachtsdeel van de priester verdwijnen, zodat deze denkt zijn onschuld te kunnen tonen tijdens een preek. Wanneer hij echter zijn pij optilt, zet de duivel zijn geslachtsdeel weer terug in volle erectie. De monnik wordt mishandeld door zijn parochianen.
Bron
Willem van Hildegaersberch: Gedichten. Ed. W. Bisschop & E. Verwijs. 's Gravenhage 1870, p.179-181.
Commentaar
14e eeuw
Zie ook: F. Lodder, `Een genre der boerden', in: Queeste 2 (1995) p. 54-71.
F. Lodder, `De moraal van de boerden', in: Nieuwe Taalgids 75 (1982) p. 39-49.
T. Meder: Sprookspreker in Holland. Amsterdam 1991, p.138, 149, 165, 176, 177, 179, 201, 204, 209, 380-382, 481, 491, 535, 571, 608, 623, 624.
F. Lodder, `Mit nauwer list': de waardering voor de list in de boerden van Willem van Hildegaersberch'. In: F. de Bree en R. Zemel (red.),`In onse scole': opstellen over Middeleeuwse letterkunde voor Prof. Dr. Margaretha H. Schenkeveld. Amsterdam 1989. p. 197-208.
F.J. Lodder, Lachen om List en Lust. Studies over de Middelnederlandse komische versvertellingen. Ridderkerk 1996.
Over de stedelijke context van de boerden: D. Hogenelst, `Sproken in de stad: horen, zien en zwijgen'. In: H. Pleij e.a., Op belofte van profijt: stadsliteratuur en burgermoraal in de Nederlandse letterkunde van de middeleeuwen. Amsterdam 1991. p. 166-183.
F. Lodder, `De moraal van de boerden', in: Nieuwe Taalgids 75 (1982) p. 39-49.
T. Meder: Sprookspreker in Holland. Amsterdam 1991, p.138, 149, 165, 176, 177, 179, 201, 204, 209, 380-382, 481, 491, 535, 571, 608, 623, 624.
F. Lodder, `Mit nauwer list': de waardering voor de list in de boerden van Willem van Hildegaersberch'. In: F. de Bree en R. Zemel (red.),`In onse scole': opstellen over Middeleeuwse letterkunde voor Prof. Dr. Margaretha H. Schenkeveld. Amsterdam 1989. p. 197-208.
F.J. Lodder, Lachen om List en Lust. Studies over de Middelnederlandse komische versvertellingen. Ridderkerk 1996.
Over de stedelijke context van de boerden: D. Hogenelst, `Sproken in de stad: horen, zien en zwijgen'. In: H. Pleij e.a., Op belofte van profijt: stadsliteratuur en burgermoraal in de Nederlandse letterkunde van de middeleeuwen. Amsterdam 1991. p. 166-183.
Datum Invoer
2013-03-01 14:46:21