Hoofdtekst
Twa kear hurdride
Hiel lang lyn wenne der yn Earnewâld in smid. As ik yn skoalle oer him fertelde, neamde ik him altyd Harke Doedes en dêr sil ik my no ek mar by hâlde. Hy stie good oanskreaun, want hy wie redsum en behelpsum en hy ferstie syn hantwurk út 'e pin. De boeren wienen altyd tige oer him te sprekken. As Harke in hynder op fjouweren besloech, no, dan koenen se der wis fan wêze, dat der net sjesafolle oan mankearde. Nammers, ek de froulju mochien graach oer him. Wannear't se hushimmelderstiid de kachel oppakt ha woenen, stie Harke foar har klear en as dyselde kachel hjerstdei wer oer de flier moast, dan hoegden se mar te kikken en it kaam yn oarder.
Yn syn praat en yn syn wurk gong er koart om 'e hoeke, mar op brulloften en mei setten en pretten koe er kostlik fertelle en dat gong dan meast oer syn mâle oanslaggen en oer de nuvere fiten dy't er útheefde, of de brike situaasjes dy't er meimakke hie. Boppedat koe er gûchelje mei eigenmakke kaaien en spikers. Hoe't er dat die dêr snapte nimmen in grevel fan, mar moai fûnen de lju it alle kearen wer.
Earnewâldster merke dan sprong Harke út te bân en tjirge er him om mâlens. Op 'e slajut-op-'e-kop houde er krekt salang, dat it boarst him mei blikkene medaljes behongen wie. En as er dan thúskaam, loek er oan 'e pûster en goaide de hiele brut yn it smidsfjoer. Hy stie der in amerijnei te sjen, hoe moai as se raanden en ferbaarnden en dan joech er him wer in jier lang deabedaard by syn wurk en sei net mear as er kwyt woe, en dat wie in bedroefd bytsje.
It wie in frijfeint. Hy húsmanne Iykme-allinne yn 't smidshûs. Ien kear wyks, op moandeitemoarn, kaam Jitske, de widdo fan Thys Turfmakker. Hja wosk de smoarge klean, ferskjinne it bêd, fage de flier oan en die safolle hantaasten wurk as se foar iterstiid ôf koe. Dan stroffele se troch it smelle gonkje, die de doar op nei de smidte en rôp: 'It is klear, hear Harke!' De smid taaste yn syn grutte bûse fol Iytsjild en Jitske barde har sân stoeren. Dat wie foar dy tiid in grou lean; in bulte oare widdowen fergunden it har en soenen it wurk graach oernimme wolle, mar soks wie by Harke gjin sprake fan. Goed wie goed en hy hâlde net fan feroaring. Fierder kaam der yn 't wenhûs noait ien by him oer de flier, de klanten ûntfong er yn 'e smidte. Dêr stienen twa wrakke stuollen foar wa't salang net stean koe.
In achtenearre man, dy smid. Doch hie er wat oer him dat de lju op in distânsje hâlde en doe't der in pear eigenaardige dingen foarfoelen, kamen der in bulte praatsjes oer him op in baan.
As it jûns te tsjuster waard, lei Harke de foarhammer del, dôve it fjoer en hong it skoatsfel oan 'e spiker by de pûster. Dan hânwosk er bûtendoar by de pomp en joech him noflik del yn 'e briedstoel by de kachel. Pas as it poertsjuster yn 'e keamer wie, stiek er de tútlampe op en gyng by de tafel sitten. Wat er dan by de ein hie, gjin minske wist it, want hy fergeat noait om earst de blinen ticht te dwaan. Doch hienen in pear dryste jonges him jûns wol ris beloerd en it praat gyng, Harke Doedes sneupte gauris yn âlde papieren om. Dat wie nuver, want hysels sei altiten, dat er gjin dei nei skoalle gien hie en lêze noch skriuwe koe.
En dan hie men dat frjemde ferhaal fan Liuwe Propstra. Dy jongfeint hie op in sneintejûn nei de faam west, mar de ferkearing wie útrekke en sadwaande hie er dy kears folle betider as oars op te dyk stien. Hy koe it net litte en strún wat by de smid om 't hûs, en—wie 't net apart—krekt dy jûns hie de smid fergetten en doch foar ien fan'e finsters de blinen ticht.
En doe ynienen besaude Liuwe Propstra! De smid begûn te praten. Te praten tsjin 'e lege stoel oan 'e oare kant de tafel. Sjoch ik dat no wol goed? frege de jongkeardel himsels ôf. Ja, hy seach it goed—lûd en lilk prate de smid op immen yn dy't der net wie. Sa lilk, dat Liuwe de stim hearde, mar hy koe net ferstean wat er sei. Doe hâlde de smid op fan praten, en it wie krekt, oft der út dy lege stoel werom praat waard, teminsten it like, oft de smid goed skerp harke. Hy liet no en dan de oare oan it wurd en dan gyng er der wer tsjinyn, wat langer wat ferheftiger. Dan sei de lege stoel wer wat, dêr't de smid dúdlik nei harke. Se hienen it grôt gear, dy twa, en de smid makke him wat langer en lilker. En op 'e tafel stienen twa romers en in flesse mei drank. Ut en troch skonk de smid yn. Hy sloech syn eigen romerfol efteroer en Liuwe seach, dat dy oare romer ek optild en lege waard, mar fierder bespeurde er neat. Yn 'e goedichheid, tocht de jongkeardel, wa mei dat wêze?
En ynienen sprong Harke Doedes oerein en houde mei beide fûsten op 'e tafel, sa fûl, dat de twa romers oan splinters spatten. En de smid raasde—Liuwe koe it no ferstean: 'Dat doch ik noait—dat ferpof ik!' Op itselde stuit gyng de laampe út en it wie neare nacht, yn'e keamer en bûtendoar. Doe waard it de feint te benaud en hy naaide út.
Efkes letter brûsde er mei geweld by de Earnewâldster kastelein ta de tapkeamer yn. De twa lette priuwers dy't der noch sieten seagen ferheard fan har slokje op. It duorre gâns in skoft, ear't Liuwe wer hielendal by syn sûpe en stút wie. Earder koe er syn ferhaal ek net dwaan. Doe't er útpraat wie, stammere en trille hy der noch oer. De priuwers glimken tsjin'e kastelein en ien fan harren sei: 'Do moatst mar gau nei hûs, jonkje! Kom, wy bringe dy wol even thus'. Doe'r se him ôfleveren, seinen se: 'En no tenei net wer sa lige, hear!'
Dat ferhaal gyng de moandeitemoarns as diggelfjoer troch de buorren. De measte minsken leauden der gjin wurd fan en Liuwe Propstra hjitte fan dy dei ôf Liuwe Liger. Mar it ferhaal waard der like hurd om trochferteld.
In wike letter foel der wer wat foar, dêr't de lju de mûle wille om joegen. Dat kaam troch Tysse Jitske. Hja soe de moandeitemiddeis te theedrinken nei har suster Griet, dy wenne yn Garyp. Doe ornearre se, ik gean sân oere nei Harke yn pleats fan acht oere, dan bin 'k om alven hinne klear. It wie sân oere noch skimerich, want it wie al yn'e hjerst, mar doe't Jitske by de smidte kaam, murk se doch fuortendaliks, dat it dêr net wie lyk as oars.
Tusken de goudsjeblommen yn it túntsje, fuort efter it stekje, stiet it ambyld, mei fuotstik en al. Se sil op it hûs ta, mar dêr komt de smid ta de syddoar út stowen, yn 'e ûnderbroek en mei de sliepmûtse noch op. Dalik fljocht er op it ambyld ta. Jitske seit: 'Sil 'k jo efkes helpe, baas, want dat ding is swier'. 'Nee, nee', graut baas, 'ôfbliuwe—dat is fierste gefaarlik foar jo!' En sa sterk is dy smid, dat hy tôget it swiere bakbeest allinnich yn 'e smidte. Jitske toffelt efter him oan, en as er it ambyld delset hat, draait er him om en seit driigjend: 'No ha 'k dy dit te sizzen— hjir meist mei gjin wurd oer prate, oars rint it raar mei dy ôf!' Hy sjocht har sa fûl oan, mei skrille eagen, dat Jitske stiet te triljen op 'e skonken en wol alles wol belove wat der mar fan har frege wurdt.
Om alve oere is it wurk oan 'e kant. Jitske hat har de hiele moarn net al te noflik field, mar se tinkt, ik moat de smid doch mar efkes warskôgje, al hat er ek in sin as in baarch, want myn sân stoeren wol 'k graach barre. Mar de smid by it ambyld is neat oan te fernimmen en kalm en bedaard grabbelt er yn syn grutte bûse om. Mar dan telt er har it dûbele ta fan wat se oars fertsjinnet. 'Dat barre jo no hjoed', seit er, 'mar ik rekkenje al fêst op wat wy ôfpraat binne'. 'Dat komt klear, baas!' seit Jitske en se mient it út 'e grûn fan har hert.
Wylst se nei Garyp pandert, lit se alles noch ris rêstich yn har omgean. Efternei besjoen komt it har net heal sa slim foar as se earst miende. Eins de muoite net wurdich—wêrom mei se dêr no net oer prate? Hawar, se hat it beloofd.
Griete man en soan binne oan it sleathekkeljen, dat de beide susters hawwe de keet rom en prate hûndert út. Neat slane se oer: de mûzels dy't geane ûnder de bern, de djoerte fan 't libben en de Iytse fertsjinsten. Ynienen freget Griet: 'Jout dy smid dy noch alle kearen grouwe sân stoeren?' 'Jawis, fanke', seit Jits, 'en fan 'e moarn ha 'k sels dûbeld safolle bard'. Meiien kin se harsels de tonge wol ôfbite— dêr ferpraat se har raar. En Griet is neat net niisgjirrich, mar se wol leafst alles witte. Se is fyn ynlein en dêr kin har suster lang net tsjin op. 'Mar dan meist der net fierder fan prate, dat moatst my ûnthjitte', seit se op 't lêst. Fansels, dat woe Griet bêst belove, mar se tocht fuortendaliks al, no haw ik ek ris in nijtsje!
It duorre dan ek net lang, doe hie dit ferhaal Earnewâld al berikt. It rûn tagelyk alle kanten út, want der wie doe noch lang safolle nijs net yn 'e wrâld as hjoed de dei. It ferhaal waard ek wat langer wat moaier. Te Dokkum bygelyks seinen de Iju, de smid hie neaken en bleat tusken de goudsjeblommen lein te bibellêzen en it ambyld hie mei in koartskleur op 'e wangen yn de smid syn bedsteed lein en it hie trille as in lammesturt. Oer de keamer hienen fjouwer lege stuollen stien te skutjassen en de flier hie siedde lein mei spylkaarten, lege flessen en diggels fan romers. Hiele Fryslân hie wille om dy rare smid en dy nuvere Earnewâldsters. Jûns by tsjuster wienen de lju dy't op in paad wêze moasten noch skrutener as oars.
Dy winters waard der ynbrutsen by Arjen Peanstra, grutboer oan 'e polderdyk tusken Earnewâld en Garyp. Hy en de boerinne dat wienen noch echte âlderwetske boerelju. Se hienen in pronkkeamer mei in pronkkast en dêr stie it aldermoaiste guod yn. In protte goud en sulver, erfstikken fan beide kanten, wol fan ieuwen herwaarts. Dy keamer koe men fan bûten ôf yn komme troch in sierlik bewurke doar. Dat wie in doar, dy waard allinne mar brûkt by trouwerij en en begraffenissen. De lêste kear dat er iepen west hie dat wie mear as tweintich jier Iyn, de maaies dat Arjen Peanstra troud wie mei Geeske Bangma. Altyd siet dy doar op slot, in dûbel slot, en de kaai waard bewarre yn in geheim laadsje fan 'e brânkast. Boppedat wienen der ûnder en boppe noch twa swiere skoattels foar dy doar strutsen.
Lykwols, op in moarntiid kaam de boer fan't bêd, hy die in slach om 'e huzing, en stie my de lykdoar, sa waard sa'n doar neamd, net wagewiid iepen! En doe't er yn 'e pronkkeamer seach, wie it moai guod allegear fuort. De grutste stikken dat hienen twa breedgouden earizers west en in sulveren theeservys, mar it hie ek tild fan kostbere snypsnaren, gouden snúfdoaskes, in mei goud besleine segarekoker, ringen, doekspjelden, bûgeltassen mei sulveren knippen, folle net genôch. Allegearre guod dêr't se oan hongen en no wie it fuort. Geeske stie der by te skriemen.
It duorre fansels mar efkes, doe hie hiele Earnewâld, en Garyp der by, de mûle fol fan dy bretale stelderij. De polysje stie foar in riedsel en doe't Arjen de kaai fan 'e lykdoar út it geheime laadsje helle, moast elk wol tajaan, dat hjir in bûtenwenstich knap stikje dievewurk fertoand wie. De ynbrekker hie gjin inkeld spoar efterlitten en it soe in poepetoer wurde om him te fangen.
It wie mar in begjin, dy stelderij. Rûnom yn dit diel fan Fryslân waard dy winters ynbrutsen en de polysje en it rjocht sneupten en dienen om 'e nocht. Neat fan al wat der stellen wie kaam wer boppe wetter.
Noch mear minsken sochten om 'e dief. Jonker Reinder fan Burgum wie der ien fan. Hy hie nocht oan sok wurk en hie al gâns ynbraken en sels moarden opheldere, mar dizze knaap wie him te tûk ôf. Te Ljouwert fregen se de jonker, wat him der fan tochte. 'Dy man is in duvel', sei er,'ik leau noait, dat wy him snappe'. De útspraak fleach ek wer yn in omsjoch troch it gea.
In fjirtjin dagen letter soe de jonker syn bêste rydhynder út 'e stâl helje, en doe fûn er in briefke, dat wie it beest oan 'e sturt bûn. Hy lies wat der yn stie, mar skodholle. Efkes letter siet hy der op syn wurkkeamer op om te dikerjen. Der stienen oars neat yn as sifers, getallen. Dit wie it: 3.4 - - - 6.17.14.4.19.4.13. - -— 5.0.13 - - - 3.4 - - - 3.20.21.4.11 - - . De jonker koe der earst neat mei, mar doe't er de letters telde, en murk dat der seisentweintich wienen, doe skeat it ynienen troch him hinne, dat der ek seisentweintich letters yn't alfabet sitte en dat der grif fiif wurden út komme moasten. Hy skreau de letters op dy't mei de getallen oerienkamen en doe krige er: c.d. - -—f.q.n.d.s.d.m. - -—e.O.m. - -— c.d. - -—c.t.u.d.k.
Dat like klearebare ûnsin, mar de jonker joech dalik gjin belies. It earste en it fjirde wurd wienen gelyk en bestienen mar út twa letters, in c en in d. Dan wie der noch dat aparte tredde wurd. Dêr stienen trije sifers, mei yn 'e midden in nul. Wat koe dêr no mei bedoeld wêze? De jonker besocht om deagewone wurdsjes fan twa letters te betinken. Hy skreau de alfabetyske letternûmers der meiiens boppe en doe krige er dit:
15 16 15 13 15 6 5 14 4 5 20 5 9 1 1 5 1 1 1 12 1 19
o p o m o f e n d e t e i k e k a 1 a s
Op it briefke oan'e hynstesturt by de wurdsjes fan twa letters stienen in 3 en in 4. Net ien fan 'e wurdsjes dy't er betinke koe hie dy sifers. It wurdsjede kaam der noch it tichtste by. Dêr stienen in 4 en in 5 op. Dat wie ien nûmer heger as dy 3 en dy 4. As er alle sifers no ris ien plak omheech brocht, dan soe dy nuvere nul út it tredde wurd in ien wêze kinne, de letter a dus. De jonker begûn op 'e nij. Hy ferskode alle letters ien plak en doe't er dêrmei klear wie, koe er it laitsjen net litte, want doe stie der: 'de groeten fan de duvel'. Jonge noch ta, de dief hie dus by jonker Reinder west en neat stellen, allinne mar in grap útheefd. 'Ik soe dy duvel wol in betankbriefke weromstjoere wolle', sei er, 'mar hy hat fergetten om syn adres der by op te jaan'. De jonker prate der mei dizze en jinge oer, en dy fertelden it wer fierder. En ek dit ferhaal waard wat langer wat moaier. De jonker wie de duvel oer't mad kommen, waard der bygelyks sein. Hy hie him efter it hynder dwaande sjoen en 'boe, boe!' roppen. Dêr wie de duvel sa kjel fan wurden, dat hy wie op te rêch yn'e groppe te lâne kommen.
De Earnewâldster dominy hearde dy brike ferhalen ek. Hy skodholle. Dat syn eigen gemeenteleden sokke healwizichheden foar wier fertelden! Ik mei der snein wol ris in preek oer hâlde, tocht er, en dêr sil ik ek fuort mei te set. Hy frege syn húshâldster—dominy wie frijfeint—om de kachel op 'e studearkeamer oan te setten. En doe njonkonlytsen soe it dan wêze. Mar doe't er op 'e studearkeamer kaam, stie dy al fol reek. By it kachelsdoarke, by it roastergat, by it kachelslaad, rûnom protte de reek ta de kachel út. 'Och heden', sei er, 'dêr is dy skoarstien wer ferstoppe. De kaën sitte der wer yn'.
Dominy die de studearkeamersdoar wer ticht en stapte fuortendalik nei de smid. 'Soe Harke my dalik de skoarstien net even reagje kinne? Yn in kâlde keamer kin ik net preekmeitsje'. De smid lei de foarhammer del, krige it skoarstienreagersark en rûn mei. In kertierke letter wuolle er stikeltrie om it skoarstienboerd, dat der gjin ka wer yn komme koe. De kachel baarnde as in liere.
Baas soe op slach wer nei hûs, mar dominy sei: 'De húshâldster hat de kofje brún, jo drinke wol in bakje mei, net?' Even letter sieten de hearen op 'e studearkeamer en de kachel stiek omraak ôf. 'Jo hawwe it wol even oan tiid, net baas?''De tiid is uzes meiinoar', sei Harke en joech him yn syn smoarge klean noflik by de kachel del. Dominy begûn oer de frjemde stelderijen en al sa mear. 'Ei ja', gnyske de smid, 'leauwe jo al dy ferhalen?' De ynbrekkerijen binne feit-wier', sei dominy, 'mar fierder—nee, it giet te mâl, wat de Iju der allegear fan meitsje'.
Ynienen sei de smid: 'Wat hat dominy dêr in nuveraardich byldsje op syn skriuwtafel stean'. 'Ja', antwurde dominy, 'ús heit hat sindeling west ûnder de heidenen. En fan ien hat er dat byldsje krige, fan sa'n medisynman. Dy wylden leauden, dat der in geast yn dat stik hout siet. Dy geast helpt de goede minsken en straft de ûndogenske'. Harke Doedes glimke fyntsjes. 'By ús binne de minsken net folle fierder. Hoefolle hoefizers as se net by my wei helje, dat stekt net sa nau. Dy spikerje se boppe de foardoar, dat bringt it gelok oan'.
De smid koe syn eagen net fan it byldsje ôf hâlde en dat seach dominy wol. Harke woe opstappe en doe sei dominy: 'Ik sil jo it reagjen fuort even betelje'. 'Oh, dat is in freonetsjinst, lit mar sitte'. 'No', sei dominy, 'witt'jo wat—jo krije dat byldsje. Ik bin der op útsjoen, en ik fernim wol, jo ha der wakker niget oan'. 'Nee, nee, nee!' stammere de smid en soe hastich fuort, mar dominy prate krekt salang, dat er it presintsje oannaam. Mar de hannen trillen him wakker. Wat is der ynienen mei dy smid? frege dominy himsels ôf,—hy stroffele omtrint oer syn eigen klompen by de efterdoar. Dominy skodholle, al koe er net witte, dat er him foar't lêst libben sjoen hie.
De oare moarns fuort nei melkerstiid kaam der in boerefeint by de smidte mei in hynder dat beslein wurde moast. De smid begûn oars altyd ier en betiid mar no sieten de blinen en alles noch ticht. De feint rattele oan 'e doar—alles siet fêst en der kaam gjin gewach. Ik moat mar werom, sei er by himsels, ik kin hjir net ret wurde. Hy sprong op 't hynder en even fierder kaam er de polysje tsjin. Doe hâlde er it hynder yn en lei him it gefal út. 'Dat liket wonder', sei de polysje, 'ik mei wol ris sjen'. De feint swaaide it hynder ek wer. Se houden noch ris op doarren en blinen, mar de smid joech gjin azem. It slagge harren om in bûtenblyn iepen te krijen. De polysje loerde nei binnen. 'De bêdsdoarkes steane wol op', sei er, 'mar wêr't de smid is, dat mei Joast witte.' Tegearre wrotten se it finster omheech, de feint hâlde it en de polysje krûpte der ûndertroch. Hy kaam gau wer by't rút—de smid lei oer de keamer yn 'e skimerige hoeke. 'Dat liket net bêst', sei de polysje en de boerefeint liet fan 'e skrik it finster falle, dat it glês der út rinkele. Doe't se it oare bûtenblyn losmakke en iependien hienen, seagen se better. Dêr lei de smid mei in houten byldsje yn 'e iene hân. 'Ik leau net dat hjir mear krûden foar woeksen binne', sei de polysje, 'mar do meist doch wol even om dokter. Ik leau, dokter is by de bakker, dêr koe it hast wol ris ûnwaar wêze'.
No, de Iytse bakker of bakkerinne liet noch wol even op him of har wachtsje, dokter klom gau by de foint efter op 'e guds en dêr draafden se troch de buorren, op nei de smidie. It like nuver—alle Earnewâldsters setten der efteroan. By de smidte waarden se foar it stek troch de polysje keard. Allinnich dokter gyng yn 'e hûs en it duorre net lang, doe kaam er wer bûtendoar en sei: 'No minsken, jimme kinne wol nei hûs gean, want de smid is kroandea'. Oer de deadsoarsaak repte dokter mei gjin wurd, hy en de polysje hienen inoar ûnthjitten, se soenen nearne oer prate, mar de minsken wisten it inoar skoan te fertellen: 'Stilstân yn 't bloed!'
Mar ja, hoe giet soks! Dominy wie befreone mei de dokter, jonker Reinder hie konneksjes genôch mei rjochters en al dat folk, dat it duorre net lang, doe gyng der in grouwélich ferhaal troch Fryslân, hoe't de smid oan syn ein kommen wie. Alle eardere nuverichheden oer dy smid waarden wer ophelle: syn petearen en syn slokjedrinkerij mei de man dy't der net wie, it gefal fan it ambyld, folle net genôch. En mar justjes letter wie de duvel fan dat briefke oan 'e sturt fan jonker Reinder syn hynder deselde as de deade smid fan Earnewâld, of oarsom koe men ek sizze: de smid wie dyselde as dy duvel.
Mar der kaam noch hiel wat oars by. Under it bedsteed hienen se in gouden snúfdoaske fûn dêr't yn stie: 'Arjen Peanstra', mei in datum en in jiertal. En yn dat snufdoaske hie opteard in briefke sitten mei in tekening. It wie allegearre wat behyplik tekene, mar doch koenen se der it ien en oar út opmeitsje. Op 'e tekening stienen fyftjin kruskes, en der wie al gau immen dy't betocht, dat der ek fyftjin kear ynbrutsen wie by rike boeren. De tekening sels wie in stikje kaart of in situaasjeskets. De Iju seinen: 'Sjoch, dy wide feart kin oars net wêze as de Langesleat. Dêr rint de polderdyk en dat spul dêrre kin oars net betsjutte as de Saiterpleats'. De skatten dy't foar en nei stellen wienen, fûnen se net, op dat iene gouden snúfdoaske nei dan. 'Oh heden', seinen se, 'dan hat er se grif bedobbe yn dy polderdyk oan 'e Langesleat'. En ridlik gau dêrnei wie dudlik te sjen, dat der yn dy polderdyk omwrotten wie. Mar wa hie dat no dien? De Earnewâldsters woenen dat al ridlik gau wol litte, want by nacht en ûntiid, hjitte it, spoeke de geast fan 'e smid dêr op en om dy polderdyk. Hy socht om syn skatten, mar hy hie se sa goed út 'e wei brocht, dat hy koe se sels al likemin fine as in oar.
Elkenien mijde njonkenlytsen de polderdyk oan'e Langesleat, teminsten by nacht. Der wie mar ien man dy't neat om al dy spoekferhalen joech. Dat wie Ale fiskerman. Hy hie in tichtset yn'e Langesleat, fuort by de Saiterpleats. Op 'e wâl stie in houten keet, dêr húsmanne er it grutste part fan 't jier Iykme-allinne yn, mids fûken, netten, dôbers en taantonnen. Hoe doarst er! Under skippersfolk wie al lang bekend, dat men dêr nachts net bankje koe. Der foel wol ris ien foar de wâl, ek pleziersylders wol, en dy kochten in soadsje iel of fisk fan Ale, en ivich en erflik kamen dan de frjemde ferhalen oer de spoekjende smid, of de duvel fan Earnewâld, sa't se ek wol seinen, op it aljemint. As it Ale begûn te ferfelen, plichte er te sizzen: 'As jimme hjir fannacht lizzen bliuwe, kinne wy jûn yn 'e keet wol fierder prate'. It petear wie dan op slach út en it wie in aardichheid, hoe gau as de lêstige praters har ôf joegen.
Nee, Ale sels joech der neat om—salang as it duorre... It hie in waarme neisimmerdei west yn septimber. By sinne-ûndergong stiigde de danwe út puollen en petten omheech. Yn 'e polder stike hjir en dêr de rêch fan in weidzjende ko boppe de skiere dauwe út. It iennichste lûd wie no en dan de kleiende rop fan in Ijip, of letter de skreau fan in katof, dy't yn 'e blaugêrzen husmanne, of it skrille lûd fan it stienûltsje út 'e beammantel fan 'e Saiterpleats.
Ale gong dy jûns betiid op bêd. Hy hie, miende er, noch mar krekt de sliep troch de lea hân, doe waard er kjel wekker. Bijke, de hûn, bile lûd en eangstich. Op itselde stuit dat Ale oer de bedsplanke sprong waard der mei grut geweld op syn lege taantonnen slein. Hy taaste nei syn dûbelloops jachtgewear, dat oan 't skud hinge, en spatte nei bûten.
Dêr stie er op 'e polderdyk. Holle en skouders kamen boppe de tichte dauwe út. Heech oan'e loft dreau, kâld, de folle moanne. Ale rôp lûd en ferheftich oan Bijke, mar it beest kaam net opdaagjen. Hy draaide him om en seach oer it wetter. Doe krige er de skrik fan syn libben. Midden boppe de feart en de dauwe stie it skaad fan in grutte keardel en dy swaaide in foarhammer driigjend yn 'e rûnte. Ale stiek it i gewear út, mar krekt doe't er sjitte soe, ferdwûn it spoekeftige skaad. It waard wei yn 'e dize. Likegoed skeat Ale beide lopen leech. In spantsje einen fleach lûd kweakjend omheech. Fuortdêrnei klonken hiel út 'e fierte tolve slaggen fan 'e Wartenster toer. Dan lûkt it al moai nei healwei ienen, tocht Ale, want Warten kin lang net meikomme. Doe earst fielde er, dat er yn 'e ûnderklean en op bleate fuotten yn 't wiete gêrs stie. Hy rôp noch ien kear oan Bijke, mar it wie om 'e nocht. Hy hinge it gewear oan't skud en skode ûnder de tekkens. Sliepen kaam neat mear fan.
In skoft letter davere der wat om 'e keet hinne en tagelyk moasten syn taantonnen it-wer ûntjilde. De dage wie al oan 'e loft. Ale loerde troch 't glês en seach, hoe't twa oerdwealske hoklingen yn syn fiskersreau omskaaiden. Ynienen smieten se de efterpoaten yn 'e loft en setten it op in rinnen, dat op nei de Kruswetters. Doe wist er, dit wie itselde lûd dat er de nachts ek heard hie. Allinne dat skaad boppe de Langesleat dat koe er net te plak bringe. Mar ja, botte dudlik hie it byld net west, en boppedat, hy hie der dwers trochhinne sjen kinnen.
Ale hinge théwetter oer, klaaide him oan en biet efkes letter smaaklik yn syn moarasbrochje. Mar doe't er bûtendoar kaam, besaude er doch. Neat stie mear op syn plak. It huske en de taantonnen leinen ûndersteboppe, it hûnehok wie yn'e ûnderwâl bedarre en de grutte blikkene bus dêr't er de iel yn rikke dreau yn 'e ringfeart. De fûken, dy't er krekt taand hie en dy't er te druien set hie, wienen fertrape en ferrinnewearre . Hoklingewurk , dat wist er no sekuer. Mar doe't er by it tichtset kaam, begûn er doch wer te twiveljen. It kearnet wie dellitten en it sein foar de skippers stie op feilich. Hy wie der wis fan, dat er it justerjûn krekt oarsom opsteld hie. En de hoklingen hienen dit ûnmooglik dwaan kinnen. Unmooglik . . . En Bijke kaam noait werom.
Noch dyselde hjerstmis ferfoer Ale fiskerman nei de Folkertssleat. Dêr boude er syn klinte wer op en makke in nije tichtset. Foar 't uterlik bleau it deselde wisse evenredige Ale, mar de twivel hat him noait wer loslitten.
Hjoed de dei noch merkbite skippers dy't dêr lâns farre by de Saiterpleats soms in nuver ferskynsel. It kin blakstil waar wêze , en doch weaget yn 'e skim er som tiden it reid ynienen by de Langesleat lâns op en del, krekt as rint der immen hiel foarsichtich oerhinne. Wa kin dat oars wêze as de smid, de duvel fan Earnewâld? Se neame him no meastentiids de Langesleattemer man.
It is yn 'e strange winter fan 1890 op 1891. Dan wennet te Ljouwert oan 'e Dokkumer Ie in Hindrik Dykstra mei syn mem Geartsje. It is in jongkeardel fan goed achttjin jier. Hy is timmerfeint, en hy ferstiet syn fak sa goed, dat syn baas is tige wiis mei him. Hy fertsjinnet achttjin sinten yn 'e oere en dat is foar sa'n jonge baas in grou lean yn dy jierren. Hindrik is ek tige fluch op 'e redens. It timmerjen leit stil fanwegen de froast en syn sparpotsje soe al lang leech west ha—froastferlet wisten se doe noch net fan—as der gjin hurdriderijen west hienen. Alle jûnen sneupe mem en hy yn 'e Ljouwerter Krante de advertinsjes foar hurdriderijen nei. Mids jannewaris falt har each op in hiel apartenien:
Yn nije wike moandei binne us folk
Hilbert Mast en
Beitske Mast-Stoelwinder
by wolwêzen 50 jier troud.
Wy hâlde dan om 2 oere in grutte
HURDRIDERIJ FOAR MANLJU
flak foar har glêzen op 'e Headammen.
Priis f50. - , preemje f25. - , kado f 10. - .
Jûns 8 oere brulloft yn 'e jachtweide fan Graddus Douma.
Harren tankbere bern, bernsbern en efterbernsbern, krekt 50 meiinoar.
Opjaan foar sneon o.s. by Graddus Douma.
Mear as 50 meie net meidwaan.
'Heden, heden', ropt Geartsje, 'wat kinne de minsken it al nuver betinke!'Hindrik is út 'e skroeven. 'Dêr wol ik perfoarst hinne', seit er, 'dat is in grouwe priis, dêr moat ik mear as fiif wike foar arbeidzje'. 'DDo hast him noch net, jonkje!' bêdet syn mem him del, 'der komme mear op ôf as do allinnich'. 'Nee, mar ik gean der al hinne'. Dat Hindrik Dykstra skriuwt in brievekaartsje oan Graddus Douma.
De moandeitemoarus sitte Hindrik en syn mem oan 'e kofe. It is sierlik moai winterwaar, fiif graden froarst, gjin wyn en de sinne skynt út in heldere loft. Geartsje sjocht mei in bulte tagedienens nei har kreaze scan. Hindrik hat in wakker bêst sin. Hy stiet op 'e sprong om fuort. Fyftich losse sinten hat er yn 'e fûstwante dien. 'Elke baanfager krijt in sint fan my—dat ha 'k der hjoed foar oer. No mem, dan gean 'k mar. It kin jûn fansels wol ris let wurde'. Hoe sa let?' freget Geartsje wat nuodlik. 'De priiswinners sille jûn wol op 'e brulloft bliuwe moatte, rekkenje ik'. 'Och heden', seit syn mem, 'en dan do by nacht en ûntiid dêr hielendal wei komme op redens. It griist my oan'. 'Wat soe dat hinderje—it is ljochtmoanne'. 'Ja, mar dan moatst fannacht fan 'e Headammen ôf wer by Earnewâld lâns'. 'No, wat soe dat?' 'Do witst wol—dy smid, dy duvel!' Hindrik barst út fan laitsjen, mar Geartsje seit wat bedrukt: 'Do hoechst der de gek net mei to hawwen'. 'Dat ha 'k al', antwurdet Hindrik, 'wa leaut no noch oan spoeken!' Mei is er ta de doar út en even letter streket er fleurich fuort.
Op it Wartenster Wiid hellet er twa belsliden yn. Der sitte meiinoar fjouwer froulju yn, yn tekkens bewuolle. Efterop steane twa feinten. It is in fleurige ploech, boppe it belgetinkel út helje se op fan: 'Wat bisto leaflik, riizjende simmermoarn!' midden yn 'e winter. En dan sil er foarbyride, mar ien fan 'e feinten ropt: 'Hui Hindrik! Silst ek nei de Headammen?' It is Auke Nauta, in hurdrider fan 'e Wartenster kant, en op 'e oare belslide stiet Marten Kingma fan Akkrum. Beide binne it ferneamde hurdriders. Tsjin beide hat er al ris in kamprit hân, se binne alle trije oaninoar weage.
Se komme yn Warten en dan blaast ien fan it slidefolk op te hoarn. Alde Geart Visser komt út it brêgewachtershûs en draait de brêge ôf. Soks hat Hindrik noch noait belibbe, de brêge ôf foar belsliden; hysels hoecht ek net te dûken. Yn it brêgegat ropt er tsjin 'e fleurige belslydjagers: 'Oant sjen op 'e Headammen!' en hy set de sokken der yn.
Op 'e Rochsleat jout er syn tweintichste sint oan in baanfager. 'Foarsichtich op te Kruswetters, hear!'seit dy, 'dêr lizze twa wjekken fuort efterinoar'. Nuver dat der mei sa'n winter noch siichgatten yn it sterke iis sitte. Hindrik sjocht se wol, der lizze wat takken omhinne.
By de Saiterpleats stiet de faam op it stalt te bushimmeljen yn it iiskâlde wetter fan in bit. Hindrik lûkt him yn't foarbyriden de klots fan'e holle, swaait der mei en ropt: 'Dag schone jonkvrouw Cecilia!' It fanke stekt de bjinder omheech en ropt werom: 'Goemoarn, jonker Remko! Mar sis tenei mar fan Klaske, hear, want sa hjit ik'. Hindrik laket: 'En ik hjit fan Hindrik. Dei Klaske!' Fuort is er.
Hy strûpte de mûtse wer oer de earen en ried op Earnewâld yn. Hy woe noch efkes by syn neef Hindrik Toering oan, dy wie dêr kastelein. Om 'e tiid koe it skoan lije. Hy stapte yn 'e herberch. Dêr sieten fouwer mânlju te skutjassen en twa stienen te biljerten. Hindrik Toering stie efter de taap en spielde in pear glêzen skjin. Hy kaam hastich efter de taap wei: 'No moatte jim dêr ris sjen, minsken! Dêr ha jim Hindrik Dykstra, myn folle neef, de hurdste rider fan Fryslân. Hy rydt hurder as de protters fleane kinne!' 'No, no', sei de neef, 'sa kin 't wol ta—jou my mar gau in lekker bakje kofje!' Alle sân manlju skikten om 'e grutte rûne tafel dy't midden oer de tapkeamer stie. De kaarten en de keuën krigen lins. Foar Hindrik Dykstra oer siet âlde Geart Spykstra, in reidsnijer. Hy koe de iene foet amper foar de oare krije, sa stiiffol rimmetyk siet er. 'Hy seach de jongkeardel ris rjocht op en del oan en sei sawat skriemerich: 'Do silst fansels nei de Headammen te hurdriden, mar do komst hjoed net mei fyftich gûne thus'. 'Hoe sa net?' fregen de oaren. 'Ei no, ik ha my ek opjûn'.
Doe't it laitsjen oer wie, sei Hindrik Toering: 'Deldrinke, mannen. Ik goai de boel ticht—ik wol fan 'e middei sjen, hoe't myn neef op 'e Headammen rydt'.
De middeis wie it swart fan minsken by de feestlike hurdriderij. Elk mocht fergees op 'e baan, dat paste benammen de earme Beetster turfmakkers út 'e keten en wenbokken. Klokslach twa oere blaasde ien fan 'e Beetster turfskippers lang en lûd op 'e hoarn. De fyftich hurdriders kam en gear by it ferklaaiershokj e, flak foar de glêzen fan it breidspear. Markus Dam skeat syn dûbelloops jachtgewear ôf, de flaggen by it begjin en de ein fan'e baan krûpten omheech by de lange peallen op en it blaasmuzyk sette út 'e ein. De nûmers ien en twa, yn baitsje en ûnderbroek, stienen klear, de fuortsizzer Graddus Douma rôp: 'Ien, twa, trije!' en dêr stode it spul hinne.
No hie him ek opjûn Roel Bus, as hurdrider ûnbekend. Hy wie turfmakker en husmanne mei syn grutte hushâlding yn in lekke wenbok oan it Krûme Gat yn Nij Beets. Roel wie mei syn ienenfjirtich jier fierwei de âldste dielnimmer. Hy ried in knappe streek en it wiif, dêr't gâns kriich yn siet, hie al in kearmennich sein: 'Do moatst dy ek ris opjaan'. Dêr soe er út himsels noait ta kommen wêze, mar it minske die gjin lichten, en sa hie er him op't lêst tsjin't sin oanjûn, de fyftichste op te list.
De earste reed moast Roel Bus tsjin Jan Hoen fan 'e Tynje, en dat rêde er op. Der kaam in nije list en doe stie op er nûmer fiifentweintich. Dat trof er, hy mocht oerslaan, it wie in frijrit. Doe moast er tsjin Jan Popkema fan Boarnburgum. Dat wie in taaienien. It spande der om, mar op 't lêst hie er dy der ek ôf riden. Doe wie er al dea-oanein. Mar afijn, hy rette it noch in kear en doe wie er al in hiel ein opsketten. Noch foar fjouweren wie de list ynkoarte ta fouwer man: Marten Kingma, Roel Bus, Auke Nauta en Hindrik Dykstra.
De sinne stie net botte heech mear, doe't de beide earsten oproppen waarden. It folk wie optein, dat har eigen spjuchtich turfmakkerke it safier skopt hie. De trije oare riders hienen it ek mei niget sjoen, mar ek wol merkbiten, dat er him leechriden hie. It begrutte Hindrik Dykstra en hy sei tsjin Marten Kingma: 'Do moatst him aansen by it fan 'e ein gean fuortynienen goed fier efter dy litte, dan hâldt er út himsels wol op—oars wurdt it moardzjen'. Marten sei g in ja en gjin nee, hy gnyske wat.
Tagelyk setten se út ein en Marten soarge, dat er krekt njonken Roel Bus kaam. De minsken begûnen te roppen: 'Roel Bus, Roel Bus!'En in grapmakker rôp: 'Roel Bus, fjirtich plus!' Dat sloech nearne op fansels, mar it rûn de hiele baan lâns: 'Roel Bus, fjirtich plus! Roel Bus, fjirtich plus!' Roel fearre der fan op en fergeat eflkes syn yneinens. En Marten Kingma soarge dat Roel krekt earst oer de streek gyng. Dat hy hie de earste reed wûn.
Doe moasten Auke Nauta en Hindrik Dykstra oan 'e miet komme. Dat wie oars partij, mar Auke hie dy middeis hyltyd stiif partoer hân; hy hie de ein yn 'e bek en liet it sitte.
'No sil 'k mei dat turfmakkerke ôfweve', sei Marten Kingma sunich tsjin Hindrik. Dat hy sprong de baan op en it duorre mar justjes, doe lei er meters foar. De minsken rôpen al wer fan: 'Roel Bus, fjirtich plus!' mar dat helle diskear net folle út. Marten Kingma seach even om. En doe barde it. In Iyts strieke wiske oer de baan, krekt foar syn rjochter reed. Hy dûkele foaroer en batste tsjin in grouwe flaggepeal oan, dat de ribben him kniesden. Dêr kaam Roel Bus oan: 'Hoe beslacht dat, Kingma?' frege er dimmen. Marten sei neat, klaude oerein en ried stutelich werom nei syn jas en broek. Roel Bus syn broer wie ûndertusken al mei Roel syn klean op 'e slide nei de oare ein fan 'e baan riden en Roel sels skeuvele der efteroan. Meiïens wie de fleur út 'e hiele hurdriderij. Ja, wa hie it wûn? Roel hie de baan útriden. Doe blaasde de skipper wer op 'e hoarn, Graddus Douma gyng op 'e slide stean en rôp: 'Minsken, Roel Bus hat oanbean om de reed oer te dwaan, mar dêr wol Marten Kingma neat fan witte. Hy hat it earlik ferlern, seit er'. 'Hui, hui, hui!' rôp it folk, foaral de Beetsters wienen út 'e skroeven. De fleur kaam der fuort wer yn. Doe moasten Hindrik Dykstra en Auke Nauta noch foar de twadde kear tsjininoar. Dat rûn út op de kadopriis foar Auke.
No kaam de loop om priis en preemje, Roel Bus tsjin Hindrik Dykstra. De iene wie mear as twa kear sa âld as de oare, dat elk wist wol, hoe't dat ôfrinne soe. It partoer waard oproppen. Roel kaam, mar wêr wie Hindrik Dykstra? Nearne te finen. Der waard noch ris op 'e hoarn blaasd, mar gjin Hindrik. It folk mompele al: 'Sa'n moaie middei, en no dit . . .' Mar dêr gong de foardoar iepen by it breidspear en de beide âldsjes, dik yn 'e winterklean, mei Hindrik tusken harren yn, kamen foarsichtich bûtendoar. It duorre noch al in setsje, ear't se op 'e baan stienen. Hilbert Mast mûskoppe wat mei de kommisjeleden.
Doe waard der foar de safolste kear op 'e hoarn blaasd; Graddus stie wer op 'e slide en rôp: 'Stilte allegearre! Hindrik Dykstra hat wat te sizzen'. Hindrik kaam op 'e slide en dy sei: 'Minsken, ik woe allinne mar sizze: om priis en preemje wurdt net mear riden!' Guon rôpen der obsternaat tsjinyn. Mar de skipper die in stjit op 'e hoarn en Hindrik sei: 'Foar it earst yn myn libben part ik. En dat doch ik mei Roel Bus. Der komt allinne mar mear in earerûntsje'. Roel Bus hie de boppebroek al sakje litten, mar dy waard wer omheech heuvele. Twa stuollen waarden oandroegen en op 'e slide set. De âlde Ijutsjes waarden der op tild en Hindrik en Roel rieden
se ûnder lûd jûchhei de baan op en del.
Oant let yn 'e nacht is it brulloft by Graddus Douma yn 'e jachtweide. Om goed ien oere is it feest dien en alle turfmakkers en Iytse boerkes fan 'e Beetster kant geane dwersoer, ocr stripen en hagen en iis nei hûs. Dit hat in feest west dêr't se noch tiden oer neiprate sille. Hindrik Dykstra hat mei alle fammen donse, as er tsjin twaën de redens ûnder bynt. Alhoewol't er mei sânentritich en in heale gûne nei hûs set yn pleats fan mei fyftich, hat er in wakker foldien gefoel. Hy fluitet der oer, it is prachtich Ijochtmoannewaar. Sa rydt er Earnewâld foarby en de Langesleat op. Hy sjocht, dat op 'e Saiterpleats Ijocht baarnt, ek yn 't bûthús. Der kin wol ris kealderij wêze. Soe Klaske ek warber wêze? freget er him ôf. Hy kin it net litte, sa lûd as er it mar útbringe kin ropt er: 'Klaske!!'
Mar it antwurd komt fan 'e Earnewâldster kant—in ôfgrysliken gjalp! Kjel sjocht Hindrik efterom, en dan slacht him de deaskrik om 't hert. Hy makket twa rare misslaggen, mar hâldt it noch krekt op 'e redens. Dêr komt, grut en driigjend, in foarhammer ferwoest swaaiend, in gestalte yn fûle foarsje op him oan riden. Hindrik bestjert—de smid fan Earnewâld, en dy hellet him yn! Hy kin dwers troch de man hinne sjen.
Dan rydt Hindrik Dykstra, sa't er noch noait riden hat. Diskear net om fyftich gûne, mar om dea of libben. Mar hoe hurd as er ek op 'e Kruswetters ôf stoot, de smid kin hurder. Hindrik ferjit hielendal, dat dy baanfager him de moarns warskôge hat foar de twa wjekken dy't dêr fuort efterelkoar lizze. Hy heart de smid efter him, mar hy doar net omsjen, bang as er is, dat er wer in misslach dwaan sil. Krekt op dat stuit daget er foar it earste wjek op en it is te let om der noch omhinne. Yn syn wanhoop springt er in gat yn 'e loft, komt mei de hakken oer it wjek, docht twa reuzeskekken en springt noch ris. Mei droege fuotten slagget er ek oer it twadde tochtgat. Mar wylst er foar de twadde kear springt, heart er in ploemp. It spoek hie de foarhammer ûnderhelle om Hindrik in reis te jaan, mar op itselde stuit skeat er mei kûgelsfeart it wjek yn. Hindrik raast it út fan oerstjoere wille en de nije moed dy't er skipet jout him wjukken.
De smid koe syn lichte spoekekop krekt boppe wetter hâlde, wylst de romp troch it wetter sylde. Mar doe soie de flymskerpe râne fan it iis oan 'e oare kant fan it wjek de holle der ôf. De holle skuilde oer it iis, wylst it lichem der mei it stik stream dat der stie ûnder troch fleach, rjochtstandich, wylst it him in heale slach omdraaide. Tagelyk kamen de beide dielen yn it twadde wjek, de kop wipte krekt op 'e romp, en troch de fûle froast frearen holle en romp ek fuort wer oanelkoar fêst. De foarhammer wie er kwyt, doe't de smid hastich út it wjek klaude. Hy ried troch oan 'e Wartenster brêge ta en dêr bûn er him ôf. Hindrik wie der al ûnder troch dûkt. Hy hie himsels wer yn 'e macht en makke dat er yn Ljouwert kaam. Doe't er him op it stalt foarhûs ôfbûn, ûnthjitte er himsels, dat er mei gjin minske oait oer dit faaie eksploat prate soe.
Om dyselde tiid is baas Jonker, de Wartenster bakker, al warber yn 'e bakkerij. Durk, syn feintsje, is der ek al oan klompkjen kommen. 'Mar gau der yn, jonge, it is hjir better as bûtendoar. It friest wer ta, wol 'k leauwe'. Baas en feint kinne it wakker roaie, beide binne se fleurich fan aard en tsjin in hantaast wurk sjogge se net op. Durk docht ferslach fan 'e aparte hurdriderij op 'e Feanhoop. 'Bist de jûns ek bleaun?' freget Jonker. 'Nee', seit Durk, 'dat hie us mem leaver net'. 'Of bist bang fan it spoek fan 'e Langesleatten?' 'Oh, dêr leau ik net oan, mar ik ha al in hekel oan dy twa siichgatten'. 'Ja, frjemd is dat', seit baas, 'it friest dêr selden ticht. Wy hawwe it ris hân, myn beide bruorren en ik, doe wienen wy nei Sint-Piter te Grou. Op te weromreis seinen wy: Witt' jim wat—wy ride troch de Alde Feanen. Dat dienen wy, en wy kamen op 'e Kruswetters. En dêr lei doe ien wjekke. Ik ried foarop, en fergeat ik dy hiele wjekke net! Alle trije rieden wy der yn'. 'No, hoe rûn dat ôf?' 'Net sa bêst, jonge! Ik doar it amper fertelle—wy binne alle trije fersûpt!'
Durk is noch net útlake, of dêr hearre se wat oan 'e doar. De klink wurdt oplicht, de boppedoar draait iepen en dêr stapt, sûnder dat de ûnderdoar op komt, in izige gedaante nei binnen. Baas en Durk wurde beide sa wyt as sûpe—dit is it spoek fan 'e Langesleatten! Efter him draait de boppedoar út himsels wer dicht. Durk dûkt efter de trôch en loert mei in pear wylde eagen oer de râne. Jonker stiet yn 'e uterste hoeke fan 'e bakkerij mei de rêch tsjin 'e muorre en klammet de loete stiif yn syn knûstenBaas hat de oven al yn 'e brân, de lange turven en de takkebosken flamje. De doarkes steane in bytsje iepen. Swijend stapt de smid op 'e oven ta en smyt de doarkes fierder iepen. Dan bûcht er him foaroer en stekt de holle yn 'e lôge. Even letter stiet er wer rjochtoerein en taast mei beide hannen nei syn wyld bosk hier, dat al yn 'e brân stiet. Hy licht de holle fan 'e romp, draait him in heal slach om en set him wer stevich te plak. Dan grommelt er wat mei in heaze stimme—se kinne der sawat 'goemoarn' út opmeitsje—en hy stapt op 'e doar ta. De boppedoar draait út himsels iepen en de smid wurdt wei. Dan falt de doar wer ticht en op 'e klink. Yn 'e oven knapt in stik hout útinoar en de fonken spatte oer de estrikken flier.
Alhiel feralterearre sjogge baas en feint inoar oan. Dan freget Jonker: 'Wie dat. .. is dat. . . allegear wier wat ik sjoen ha?' 'Ja', seit Durk, 'jawis baas!' Se besykje inoar út te lizzen, wat se sjoen hawwe. Dy holle, dy't optild en omkeard waard, dêr begripe se neat fan. 'Mar it wie him wol', seit de iene. 'Ja, it wie him', befestiget de oare. Dan leit baas Jonker de finger op 'e lippen. 'Durk jonge, dit moatte wy stilhâlde. Do begrypst wol, oars kin ik de bakkerij wol tichtdwaan. Dan hoege de Iju gjin brea mear fan my. Beloofst my dat?' Durk knikt, en begjint mei triljende fingers yn in stik daai te knipen.
Om sân oere sette Durk de kuorren mei it farske guod, brea, bôle, klien en koeke, op 'e slide. Hy bûn de redens ûnder en begûn te suteljen. Syn earste klanten wienen in stikmennich ynfêrzene skippers yn 'e Rochsleat, dêrnei reizge er by de boeren oan 'e Grêft lâns en op 'e weromreis gyng er oan op 'e Saiterpleats. Dêr koe er altyd sa lekker kofjedrinke. Doett er fan 'e Grêft ôf de Langesleat op ried, kipe er efkes fansiden nei de beide wjekken. Ynienen hâlde er de slide yn. Der is wat eigenaardichs. De baan, dy't fage is, rint fansels njonken de wjekken lâns, tusken de beide gatten leit in tin laachje snie. En klear en dúdlik sjocht er, dat dêr tusken de wjekken foarse streken fan redens steane. Mar hoe kin dat? Wêr is dy rider wei kommen en wer is er keard? Ja, dat lêste is miskien gjin fraach—oan 'e Wartenster kant fan it iene wjek rinne de streken noch in Iyts eintsje, nei de baan ta. En oan 'e oare kant fan it oare wjek steane se ek, sjocht er no. Mar koe dy fint fleane dyt dêr lâns riden is? Dan sjocht er noch folle mear: in spoar fan in hânbrced tusken de wjekken, dêr't de snie fansiden skood is, en by dat iene wjek, yn 'e snie, dêr moat wat út krûpt wêze. Hy tinkt wer oan dat izige spoek. Mar soe dat meimoar te meitsjen hawwe?
Op 'e Saiterpleats is it kofjetiid en it sit der gesellich, lyk as altyd. De faam Klaske is ek mei oanskikt en dy hat in hiel ferhaal. Se hat wekker west fannacht, mei dy kealderij. En doe miende se, dat der bûtendoar ien rôp fan 'Klaske!!' Wit hoe lûd. En fuort dêrop kaam der in yslike skreau. 'Oh heden!' seit Durk, en dan fertelt er yn geuren en kleuren, wat er sa krekt allegearre by dy twa wjekken sjoen hat. Douwe, de Iytsfeint, gnysket. Hy hat mei Durk op skoalle gien en ken him wol in bytsje: 'Do hast it altyd al moai optarje kinnen'. 'Safolle bisto net better', seit Durk, 'asto mei in sterk ferhaal kaamste, seist der altyd by: Dit is no gjin feit, mar de wierheid!' Doe laken se allegearre, en Durk sei noch: 'Ast my net leauwe wolst, sjoch dan sels, fint! It is hjir ommers flakby, en as 't net sa is, krijst fan my in jellen koarstekoeke'. 'Dat stiet!' sei Douwe en fleach ta de doar út.
Gjin fiif minuten letter kaam er oerstjoer werom. 'Ferhip, do hiest gelyk', rôp er, 'der is ien yn dat wjek riden en dy is der ek wer út krûpt, dat is sa klear as in klontsje'. 'Dan ha 'k dat dus net dreamd', sei Klaske. 'Soe dy man dy't sa aaklik skreaude yn dat wjek riden wêze? Mar nee, dy skreau kaam fan 'e Earnewâldster kant . . . Mar wa kin no Klaske roppen ha? Of ja!' En doe fertelde se fan dy Hindrik dy't der de moarns lâns riden wie en hoe't dy har namme te witten kommen wie. 'Dan hat dat Hindrik Dykstra west, de hurdrider, want dy hat it juster wûn op 'e Headammen en hy sil fannacht earst wol mei brullofte ha', sei Durk. 'Ik hoopje net, dat er yn dat gat te lâne kommen is', suchte Klaske. 'Oan'e streken en krassen te sjen is er oer beide wjekken hinne sprongen', sei Douwe, mar Durk kaam der fuort oerhinne: 'Mar der hat ek ien yn sitten en dy is der ek wer út krûpt. Ja, en no wit ik wol, wa't dat west hat—fan 'e moarn yn 'e bakkerij . . .' Mar doe biet er himsels op 'e tonge en hâlde him stil. 'Wat wie dat yn'e bakkerij?' woenen se allegearre witte. 'och nee, lit mar!' sei Durk,'ik ferpraat myn tiid hjir'. En hy rûn rimpen ta de doar út. 'Wat hie dat no wer te betsjutten?' frege de boerinne Klaske. 'Ik wol dat sels ek ris sjen. Fan 'e middei theetiid dan gean ik nei dy twa wjekken ta'.
Durk siet noch mar krekt op 'e slide om him ûnder te binen, doe plakte Douwe it gat njonken him: 'Sei ju, wat wie dat fan 'e moarn by jimmes yn 'e bakkerij?' 'De baas en ik ha mekoar ûnthjitten, dat wy der mei gjin minske oer prate sille en dêr hâld ik my oan'. Mar Douwe liet him sa mar net ôf sâltsje. 'As der yn'e bakkerij wat nuvers foarfallen is, tochtste dat baas Jonker dat foar him hâlde?' 'No nee, no ja', sei Durk, 'mar baas is bang dat er klanten ferliest, as it bekend wurdt'. 'Dan ken er de Wartensters net', sei Douwe wer, 'krekt oarsom—as jimme hjir wat fan útlitte, wat it ek mar is, dan rinne se by jimmes de doar plat. Fersier it mar moai, dan wurdt it by baas Jonker stryk yn 't laadsje, tink mar ris om myn sizzen'. Ja, as baas it sels doch net stilhâlde, werom soe Durk it dan swije? Even letter brocht Douwe it nijs mei de waarme hân oer op 'e pleats.
De boerinne hat net by de wjekken west. Om middei berûn de loft en noch gjin oere letter snijde it mei grutte flokken. Alle krassen en spoaren waarden mei in tsjokke tekken bedutsen. Dat duorre ek net lang, want dy nachts sloech it waar om en in goed wike letter foer de Drachtster boat al oer de Kruswetters nei Ljouwert. En hoewol't Hindrik Dykstra noait oer syn nachtlik aventoer praat hat, waard it nijs fan de smid en syn holle hiele Fryslân oer buorkundich.
Hiel lang lyn wenne der yn Earnewâld in smid. As ik yn skoalle oer him fertelde, neamde ik him altyd Harke Doedes en dêr sil ik my no ek mar by hâlde. Hy stie good oanskreaun, want hy wie redsum en behelpsum en hy ferstie syn hantwurk út 'e pin. De boeren wienen altyd tige oer him te sprekken. As Harke in hynder op fjouweren besloech, no, dan koenen se der wis fan wêze, dat der net sjesafolle oan mankearde. Nammers, ek de froulju mochien graach oer him. Wannear't se hushimmelderstiid de kachel oppakt ha woenen, stie Harke foar har klear en as dyselde kachel hjerstdei wer oer de flier moast, dan hoegden se mar te kikken en it kaam yn oarder.
Yn syn praat en yn syn wurk gong er koart om 'e hoeke, mar op brulloften en mei setten en pretten koe er kostlik fertelle en dat gong dan meast oer syn mâle oanslaggen en oer de nuvere fiten dy't er útheefde, of de brike situaasjes dy't er meimakke hie. Boppedat koe er gûchelje mei eigenmakke kaaien en spikers. Hoe't er dat die dêr snapte nimmen in grevel fan, mar moai fûnen de lju it alle kearen wer.
Earnewâldster merke dan sprong Harke út te bân en tjirge er him om mâlens. Op 'e slajut-op-'e-kop houde er krekt salang, dat it boarst him mei blikkene medaljes behongen wie. En as er dan thúskaam, loek er oan 'e pûster en goaide de hiele brut yn it smidsfjoer. Hy stie der in amerijnei te sjen, hoe moai as se raanden en ferbaarnden en dan joech er him wer in jier lang deabedaard by syn wurk en sei net mear as er kwyt woe, en dat wie in bedroefd bytsje.
It wie in frijfeint. Hy húsmanne Iykme-allinne yn 't smidshûs. Ien kear wyks, op moandeitemoarn, kaam Jitske, de widdo fan Thys Turfmakker. Hja wosk de smoarge klean, ferskjinne it bêd, fage de flier oan en die safolle hantaasten wurk as se foar iterstiid ôf koe. Dan stroffele se troch it smelle gonkje, die de doar op nei de smidte en rôp: 'It is klear, hear Harke!' De smid taaste yn syn grutte bûse fol Iytsjild en Jitske barde har sân stoeren. Dat wie foar dy tiid in grou lean; in bulte oare widdowen fergunden it har en soenen it wurk graach oernimme wolle, mar soks wie by Harke gjin sprake fan. Goed wie goed en hy hâlde net fan feroaring. Fierder kaam der yn 't wenhûs noait ien by him oer de flier, de klanten ûntfong er yn 'e smidte. Dêr stienen twa wrakke stuollen foar wa't salang net stean koe.
In achtenearre man, dy smid. Doch hie er wat oer him dat de lju op in distânsje hâlde en doe't der in pear eigenaardige dingen foarfoelen, kamen der in bulte praatsjes oer him op in baan.
As it jûns te tsjuster waard, lei Harke de foarhammer del, dôve it fjoer en hong it skoatsfel oan 'e spiker by de pûster. Dan hânwosk er bûtendoar by de pomp en joech him noflik del yn 'e briedstoel by de kachel. Pas as it poertsjuster yn 'e keamer wie, stiek er de tútlampe op en gyng by de tafel sitten. Wat er dan by de ein hie, gjin minske wist it, want hy fergeat noait om earst de blinen ticht te dwaan. Doch hienen in pear dryste jonges him jûns wol ris beloerd en it praat gyng, Harke Doedes sneupte gauris yn âlde papieren om. Dat wie nuver, want hysels sei altiten, dat er gjin dei nei skoalle gien hie en lêze noch skriuwe koe.
En dan hie men dat frjemde ferhaal fan Liuwe Propstra. Dy jongfeint hie op in sneintejûn nei de faam west, mar de ferkearing wie útrekke en sadwaande hie er dy kears folle betider as oars op te dyk stien. Hy koe it net litte en strún wat by de smid om 't hûs, en—wie 't net apart—krekt dy jûns hie de smid fergetten en doch foar ien fan'e finsters de blinen ticht.
En doe ynienen besaude Liuwe Propstra! De smid begûn te praten. Te praten tsjin 'e lege stoel oan 'e oare kant de tafel. Sjoch ik dat no wol goed? frege de jongkeardel himsels ôf. Ja, hy seach it goed—lûd en lilk prate de smid op immen yn dy't der net wie. Sa lilk, dat Liuwe de stim hearde, mar hy koe net ferstean wat er sei. Doe hâlde de smid op fan praten, en it wie krekt, oft der út dy lege stoel werom praat waard, teminsten it like, oft de smid goed skerp harke. Hy liet no en dan de oare oan it wurd en dan gyng er der wer tsjinyn, wat langer wat ferheftiger. Dan sei de lege stoel wer wat, dêr't de smid dúdlik nei harke. Se hienen it grôt gear, dy twa, en de smid makke him wat langer en lilker. En op 'e tafel stienen twa romers en in flesse mei drank. Ut en troch skonk de smid yn. Hy sloech syn eigen romerfol efteroer en Liuwe seach, dat dy oare romer ek optild en lege waard, mar fierder bespeurde er neat. Yn 'e goedichheid, tocht de jongkeardel, wa mei dat wêze?
En ynienen sprong Harke Doedes oerein en houde mei beide fûsten op 'e tafel, sa fûl, dat de twa romers oan splinters spatten. En de smid raasde—Liuwe koe it no ferstean: 'Dat doch ik noait—dat ferpof ik!' Op itselde stuit gyng de laampe út en it wie neare nacht, yn'e keamer en bûtendoar. Doe waard it de feint te benaud en hy naaide út.
Efkes letter brûsde er mei geweld by de Earnewâldster kastelein ta de tapkeamer yn. De twa lette priuwers dy't der noch sieten seagen ferheard fan har slokje op. It duorre gâns in skoft, ear't Liuwe wer hielendal by syn sûpe en stút wie. Earder koe er syn ferhaal ek net dwaan. Doe't er útpraat wie, stammere en trille hy der noch oer. De priuwers glimken tsjin'e kastelein en ien fan harren sei: 'Do moatst mar gau nei hûs, jonkje! Kom, wy bringe dy wol even thus'. Doe'r se him ôfleveren, seinen se: 'En no tenei net wer sa lige, hear!'
Dat ferhaal gyng de moandeitemoarns as diggelfjoer troch de buorren. De measte minsken leauden der gjin wurd fan en Liuwe Propstra hjitte fan dy dei ôf Liuwe Liger. Mar it ferhaal waard der like hurd om trochferteld.
In wike letter foel der wer wat foar, dêr't de lju de mûle wille om joegen. Dat kaam troch Tysse Jitske. Hja soe de moandeitemiddeis te theedrinken nei har suster Griet, dy wenne yn Garyp. Doe ornearre se, ik gean sân oere nei Harke yn pleats fan acht oere, dan bin 'k om alven hinne klear. It wie sân oere noch skimerich, want it wie al yn'e hjerst, mar doe't Jitske by de smidte kaam, murk se doch fuortendaliks, dat it dêr net wie lyk as oars.
Tusken de goudsjeblommen yn it túntsje, fuort efter it stekje, stiet it ambyld, mei fuotstik en al. Se sil op it hûs ta, mar dêr komt de smid ta de syddoar út stowen, yn 'e ûnderbroek en mei de sliepmûtse noch op. Dalik fljocht er op it ambyld ta. Jitske seit: 'Sil 'k jo efkes helpe, baas, want dat ding is swier'. 'Nee, nee', graut baas, 'ôfbliuwe—dat is fierste gefaarlik foar jo!' En sa sterk is dy smid, dat hy tôget it swiere bakbeest allinnich yn 'e smidte. Jitske toffelt efter him oan, en as er it ambyld delset hat, draait er him om en seit driigjend: 'No ha 'k dy dit te sizzen— hjir meist mei gjin wurd oer prate, oars rint it raar mei dy ôf!' Hy sjocht har sa fûl oan, mei skrille eagen, dat Jitske stiet te triljen op 'e skonken en wol alles wol belove wat der mar fan har frege wurdt.
Om alve oere is it wurk oan 'e kant. Jitske hat har de hiele moarn net al te noflik field, mar se tinkt, ik moat de smid doch mar efkes warskôgje, al hat er ek in sin as in baarch, want myn sân stoeren wol 'k graach barre. Mar de smid by it ambyld is neat oan te fernimmen en kalm en bedaard grabbelt er yn syn grutte bûse om. Mar dan telt er har it dûbele ta fan wat se oars fertsjinnet. 'Dat barre jo no hjoed', seit er, 'mar ik rekkenje al fêst op wat wy ôfpraat binne'. 'Dat komt klear, baas!' seit Jitske en se mient it út 'e grûn fan har hert.
Wylst se nei Garyp pandert, lit se alles noch ris rêstich yn har omgean. Efternei besjoen komt it har net heal sa slim foar as se earst miende. Eins de muoite net wurdich—wêrom mei se dêr no net oer prate? Hawar, se hat it beloofd.
Griete man en soan binne oan it sleathekkeljen, dat de beide susters hawwe de keet rom en prate hûndert út. Neat slane se oer: de mûzels dy't geane ûnder de bern, de djoerte fan 't libben en de Iytse fertsjinsten. Ynienen freget Griet: 'Jout dy smid dy noch alle kearen grouwe sân stoeren?' 'Jawis, fanke', seit Jits, 'en fan 'e moarn ha 'k sels dûbeld safolle bard'. Meiien kin se harsels de tonge wol ôfbite— dêr ferpraat se har raar. En Griet is neat net niisgjirrich, mar se wol leafst alles witte. Se is fyn ynlein en dêr kin har suster lang net tsjin op. 'Mar dan meist der net fierder fan prate, dat moatst my ûnthjitte', seit se op 't lêst. Fansels, dat woe Griet bêst belove, mar se tocht fuortendaliks al, no haw ik ek ris in nijtsje!
It duorre dan ek net lang, doe hie dit ferhaal Earnewâld al berikt. It rûn tagelyk alle kanten út, want der wie doe noch lang safolle nijs net yn 'e wrâld as hjoed de dei. It ferhaal waard ek wat langer wat moaier. Te Dokkum bygelyks seinen de Iju, de smid hie neaken en bleat tusken de goudsjeblommen lein te bibellêzen en it ambyld hie mei in koartskleur op 'e wangen yn de smid syn bedsteed lein en it hie trille as in lammesturt. Oer de keamer hienen fjouwer lege stuollen stien te skutjassen en de flier hie siedde lein mei spylkaarten, lege flessen en diggels fan romers. Hiele Fryslân hie wille om dy rare smid en dy nuvere Earnewâldsters. Jûns by tsjuster wienen de lju dy't op in paad wêze moasten noch skrutener as oars.
Dy winters waard der ynbrutsen by Arjen Peanstra, grutboer oan 'e polderdyk tusken Earnewâld en Garyp. Hy en de boerinne dat wienen noch echte âlderwetske boerelju. Se hienen in pronkkeamer mei in pronkkast en dêr stie it aldermoaiste guod yn. In protte goud en sulver, erfstikken fan beide kanten, wol fan ieuwen herwaarts. Dy keamer koe men fan bûten ôf yn komme troch in sierlik bewurke doar. Dat wie in doar, dy waard allinne mar brûkt by trouwerij en en begraffenissen. De lêste kear dat er iepen west hie dat wie mear as tweintich jier Iyn, de maaies dat Arjen Peanstra troud wie mei Geeske Bangma. Altyd siet dy doar op slot, in dûbel slot, en de kaai waard bewarre yn in geheim laadsje fan 'e brânkast. Boppedat wienen der ûnder en boppe noch twa swiere skoattels foar dy doar strutsen.
Lykwols, op in moarntiid kaam de boer fan't bêd, hy die in slach om 'e huzing, en stie my de lykdoar, sa waard sa'n doar neamd, net wagewiid iepen! En doe't er yn 'e pronkkeamer seach, wie it moai guod allegear fuort. De grutste stikken dat hienen twa breedgouden earizers west en in sulveren theeservys, mar it hie ek tild fan kostbere snypsnaren, gouden snúfdoaskes, in mei goud besleine segarekoker, ringen, doekspjelden, bûgeltassen mei sulveren knippen, folle net genôch. Allegearre guod dêr't se oan hongen en no wie it fuort. Geeske stie der by te skriemen.
It duorre fansels mar efkes, doe hie hiele Earnewâld, en Garyp der by, de mûle fol fan dy bretale stelderij. De polysje stie foar in riedsel en doe't Arjen de kaai fan 'e lykdoar út it geheime laadsje helle, moast elk wol tajaan, dat hjir in bûtenwenstich knap stikje dievewurk fertoand wie. De ynbrekker hie gjin inkeld spoar efterlitten en it soe in poepetoer wurde om him te fangen.
It wie mar in begjin, dy stelderij. Rûnom yn dit diel fan Fryslân waard dy winters ynbrutsen en de polysje en it rjocht sneupten en dienen om 'e nocht. Neat fan al wat der stellen wie kaam wer boppe wetter.
Noch mear minsken sochten om 'e dief. Jonker Reinder fan Burgum wie der ien fan. Hy hie nocht oan sok wurk en hie al gâns ynbraken en sels moarden opheldere, mar dizze knaap wie him te tûk ôf. Te Ljouwert fregen se de jonker, wat him der fan tochte. 'Dy man is in duvel', sei er,'ik leau noait, dat wy him snappe'. De útspraak fleach ek wer yn in omsjoch troch it gea.
In fjirtjin dagen letter soe de jonker syn bêste rydhynder út 'e stâl helje, en doe fûn er in briefke, dat wie it beest oan 'e sturt bûn. Hy lies wat der yn stie, mar skodholle. Efkes letter siet hy der op syn wurkkeamer op om te dikerjen. Der stienen oars neat yn as sifers, getallen. Dit wie it: 3.4 - - - 6.17.14.4.19.4.13. - -— 5.0.13 - - - 3.4 - - - 3.20.21.4.11 - - . De jonker koe der earst neat mei, mar doe't er de letters telde, en murk dat der seisentweintich wienen, doe skeat it ynienen troch him hinne, dat der ek seisentweintich letters yn't alfabet sitte en dat der grif fiif wurden út komme moasten. Hy skreau de letters op dy't mei de getallen oerienkamen en doe krige er: c.d. - -—f.q.n.d.s.d.m. - -—e.O.m. - -— c.d. - -—c.t.u.d.k.
Dat like klearebare ûnsin, mar de jonker joech dalik gjin belies. It earste en it fjirde wurd wienen gelyk en bestienen mar út twa letters, in c en in d. Dan wie der noch dat aparte tredde wurd. Dêr stienen trije sifers, mei yn 'e midden in nul. Wat koe dêr no mei bedoeld wêze? De jonker besocht om deagewone wurdsjes fan twa letters te betinken. Hy skreau de alfabetyske letternûmers der meiiens boppe en doe krige er dit:
15 16 15 13 15 6 5 14 4 5 20 5 9 1 1 5 1 1 1 12 1 19
o p o m o f e n d e t e i k e k a 1 a s
Op it briefke oan'e hynstesturt by de wurdsjes fan twa letters stienen in 3 en in 4. Net ien fan 'e wurdsjes dy't er betinke koe hie dy sifers. It wurdsjede kaam der noch it tichtste by. Dêr stienen in 4 en in 5 op. Dat wie ien nûmer heger as dy 3 en dy 4. As er alle sifers no ris ien plak omheech brocht, dan soe dy nuvere nul út it tredde wurd in ien wêze kinne, de letter a dus. De jonker begûn op 'e nij. Hy ferskode alle letters ien plak en doe't er dêrmei klear wie, koe er it laitsjen net litte, want doe stie der: 'de groeten fan de duvel'. Jonge noch ta, de dief hie dus by jonker Reinder west en neat stellen, allinne mar in grap útheefd. 'Ik soe dy duvel wol in betankbriefke weromstjoere wolle', sei er, 'mar hy hat fergetten om syn adres der by op te jaan'. De jonker prate der mei dizze en jinge oer, en dy fertelden it wer fierder. En ek dit ferhaal waard wat langer wat moaier. De jonker wie de duvel oer't mad kommen, waard der bygelyks sein. Hy hie him efter it hynder dwaande sjoen en 'boe, boe!' roppen. Dêr wie de duvel sa kjel fan wurden, dat hy wie op te rêch yn'e groppe te lâne kommen.
De Earnewâldster dominy hearde dy brike ferhalen ek. Hy skodholle. Dat syn eigen gemeenteleden sokke healwizichheden foar wier fertelden! Ik mei der snein wol ris in preek oer hâlde, tocht er, en dêr sil ik ek fuort mei te set. Hy frege syn húshâldster—dominy wie frijfeint—om de kachel op 'e studearkeamer oan te setten. En doe njonkonlytsen soe it dan wêze. Mar doe't er op 'e studearkeamer kaam, stie dy al fol reek. By it kachelsdoarke, by it roastergat, by it kachelslaad, rûnom protte de reek ta de kachel út. 'Och heden', sei er, 'dêr is dy skoarstien wer ferstoppe. De kaën sitte der wer yn'.
Dominy die de studearkeamersdoar wer ticht en stapte fuortendalik nei de smid. 'Soe Harke my dalik de skoarstien net even reagje kinne? Yn in kâlde keamer kin ik net preekmeitsje'. De smid lei de foarhammer del, krige it skoarstienreagersark en rûn mei. In kertierke letter wuolle er stikeltrie om it skoarstienboerd, dat der gjin ka wer yn komme koe. De kachel baarnde as in liere.
Baas soe op slach wer nei hûs, mar dominy sei: 'De húshâldster hat de kofje brún, jo drinke wol in bakje mei, net?' Even letter sieten de hearen op 'e studearkeamer en de kachel stiek omraak ôf. 'Jo hawwe it wol even oan tiid, net baas?''De tiid is uzes meiinoar', sei Harke en joech him yn syn smoarge klean noflik by de kachel del. Dominy begûn oer de frjemde stelderijen en al sa mear. 'Ei ja', gnyske de smid, 'leauwe jo al dy ferhalen?' De ynbrekkerijen binne feit-wier', sei dominy, 'mar fierder—nee, it giet te mâl, wat de Iju der allegear fan meitsje'.
Ynienen sei de smid: 'Wat hat dominy dêr in nuveraardich byldsje op syn skriuwtafel stean'. 'Ja', antwurde dominy, 'ús heit hat sindeling west ûnder de heidenen. En fan ien hat er dat byldsje krige, fan sa'n medisynman. Dy wylden leauden, dat der in geast yn dat stik hout siet. Dy geast helpt de goede minsken en straft de ûndogenske'. Harke Doedes glimke fyntsjes. 'By ús binne de minsken net folle fierder. Hoefolle hoefizers as se net by my wei helje, dat stekt net sa nau. Dy spikerje se boppe de foardoar, dat bringt it gelok oan'.
De smid koe syn eagen net fan it byldsje ôf hâlde en dat seach dominy wol. Harke woe opstappe en doe sei dominy: 'Ik sil jo it reagjen fuort even betelje'. 'Oh, dat is in freonetsjinst, lit mar sitte'. 'No', sei dominy, 'witt'jo wat—jo krije dat byldsje. Ik bin der op útsjoen, en ik fernim wol, jo ha der wakker niget oan'. 'Nee, nee, nee!' stammere de smid en soe hastich fuort, mar dominy prate krekt salang, dat er it presintsje oannaam. Mar de hannen trillen him wakker. Wat is der ynienen mei dy smid? frege dominy himsels ôf,—hy stroffele omtrint oer syn eigen klompen by de efterdoar. Dominy skodholle, al koe er net witte, dat er him foar't lêst libben sjoen hie.
De oare moarns fuort nei melkerstiid kaam der in boerefeint by de smidte mei in hynder dat beslein wurde moast. De smid begûn oars altyd ier en betiid mar no sieten de blinen en alles noch ticht. De feint rattele oan 'e doar—alles siet fêst en der kaam gjin gewach. Ik moat mar werom, sei er by himsels, ik kin hjir net ret wurde. Hy sprong op 't hynder en even fierder kaam er de polysje tsjin. Doe hâlde er it hynder yn en lei him it gefal út. 'Dat liket wonder', sei de polysje, 'ik mei wol ris sjen'. De feint swaaide it hynder ek wer. Se houden noch ris op doarren en blinen, mar de smid joech gjin azem. It slagge harren om in bûtenblyn iepen te krijen. De polysje loerde nei binnen. 'De bêdsdoarkes steane wol op', sei er, 'mar wêr't de smid is, dat mei Joast witte.' Tegearre wrotten se it finster omheech, de feint hâlde it en de polysje krûpte der ûndertroch. Hy kaam gau wer by't rút—de smid lei oer de keamer yn 'e skimerige hoeke. 'Dat liket net bêst', sei de polysje en de boerefeint liet fan 'e skrik it finster falle, dat it glês der út rinkele. Doe't se it oare bûtenblyn losmakke en iependien hienen, seagen se better. Dêr lei de smid mei in houten byldsje yn 'e iene hân. 'Ik leau net dat hjir mear krûden foar woeksen binne', sei de polysje, 'mar do meist doch wol even om dokter. Ik leau, dokter is by de bakker, dêr koe it hast wol ris ûnwaar wêze'.
No, de Iytse bakker of bakkerinne liet noch wol even op him of har wachtsje, dokter klom gau by de foint efter op 'e guds en dêr draafden se troch de buorren, op nei de smidie. It like nuver—alle Earnewâldsters setten der efteroan. By de smidte waarden se foar it stek troch de polysje keard. Allinnich dokter gyng yn 'e hûs en it duorre net lang, doe kaam er wer bûtendoar en sei: 'No minsken, jimme kinne wol nei hûs gean, want de smid is kroandea'. Oer de deadsoarsaak repte dokter mei gjin wurd, hy en de polysje hienen inoar ûnthjitten, se soenen nearne oer prate, mar de minsken wisten it inoar skoan te fertellen: 'Stilstân yn 't bloed!'
Mar ja, hoe giet soks! Dominy wie befreone mei de dokter, jonker Reinder hie konneksjes genôch mei rjochters en al dat folk, dat it duorre net lang, doe gyng der in grouwélich ferhaal troch Fryslân, hoe't de smid oan syn ein kommen wie. Alle eardere nuverichheden oer dy smid waarden wer ophelle: syn petearen en syn slokjedrinkerij mei de man dy't der net wie, it gefal fan it ambyld, folle net genôch. En mar justjes letter wie de duvel fan dat briefke oan 'e sturt fan jonker Reinder syn hynder deselde as de deade smid fan Earnewâld, of oarsom koe men ek sizze: de smid wie dyselde as dy duvel.
Mar der kaam noch hiel wat oars by. Under it bedsteed hienen se in gouden snúfdoaske fûn dêr't yn stie: 'Arjen Peanstra', mei in datum en in jiertal. En yn dat snufdoaske hie opteard in briefke sitten mei in tekening. It wie allegearre wat behyplik tekene, mar doch koenen se der it ien en oar út opmeitsje. Op 'e tekening stienen fyftjin kruskes, en der wie al gau immen dy't betocht, dat der ek fyftjin kear ynbrutsen wie by rike boeren. De tekening sels wie in stikje kaart of in situaasjeskets. De Iju seinen: 'Sjoch, dy wide feart kin oars net wêze as de Langesleat. Dêr rint de polderdyk en dat spul dêrre kin oars net betsjutte as de Saiterpleats'. De skatten dy't foar en nei stellen wienen, fûnen se net, op dat iene gouden snúfdoaske nei dan. 'Oh heden', seinen se, 'dan hat er se grif bedobbe yn dy polderdyk oan 'e Langesleat'. En ridlik gau dêrnei wie dudlik te sjen, dat der yn dy polderdyk omwrotten wie. Mar wa hie dat no dien? De Earnewâldsters woenen dat al ridlik gau wol litte, want by nacht en ûntiid, hjitte it, spoeke de geast fan 'e smid dêr op en om dy polderdyk. Hy socht om syn skatten, mar hy hie se sa goed út 'e wei brocht, dat hy koe se sels al likemin fine as in oar.
Elkenien mijde njonkenlytsen de polderdyk oan'e Langesleat, teminsten by nacht. Der wie mar ien man dy't neat om al dy spoekferhalen joech. Dat wie Ale fiskerman. Hy hie in tichtset yn'e Langesleat, fuort by de Saiterpleats. Op 'e wâl stie in houten keet, dêr húsmanne er it grutste part fan 't jier Iykme-allinne yn, mids fûken, netten, dôbers en taantonnen. Hoe doarst er! Under skippersfolk wie al lang bekend, dat men dêr nachts net bankje koe. Der foel wol ris ien foar de wâl, ek pleziersylders wol, en dy kochten in soadsje iel of fisk fan Ale, en ivich en erflik kamen dan de frjemde ferhalen oer de spoekjende smid, of de duvel fan Earnewâld, sa't se ek wol seinen, op it aljemint. As it Ale begûn te ferfelen, plichte er te sizzen: 'As jimme hjir fannacht lizzen bliuwe, kinne wy jûn yn 'e keet wol fierder prate'. It petear wie dan op slach út en it wie in aardichheid, hoe gau as de lêstige praters har ôf joegen.
Nee, Ale sels joech der neat om—salang as it duorre... It hie in waarme neisimmerdei west yn septimber. By sinne-ûndergong stiigde de danwe út puollen en petten omheech. Yn 'e polder stike hjir en dêr de rêch fan in weidzjende ko boppe de skiere dauwe út. It iennichste lûd wie no en dan de kleiende rop fan in Ijip, of letter de skreau fan in katof, dy't yn 'e blaugêrzen husmanne, of it skrille lûd fan it stienûltsje út 'e beammantel fan 'e Saiterpleats.
Ale gong dy jûns betiid op bêd. Hy hie, miende er, noch mar krekt de sliep troch de lea hân, doe waard er kjel wekker. Bijke, de hûn, bile lûd en eangstich. Op itselde stuit dat Ale oer de bedsplanke sprong waard der mei grut geweld op syn lege taantonnen slein. Hy taaste nei syn dûbelloops jachtgewear, dat oan 't skud hinge, en spatte nei bûten.
Dêr stie er op 'e polderdyk. Holle en skouders kamen boppe de tichte dauwe út. Heech oan'e loft dreau, kâld, de folle moanne. Ale rôp lûd en ferheftich oan Bijke, mar it beest kaam net opdaagjen. Hy draaide him om en seach oer it wetter. Doe krige er de skrik fan syn libben. Midden boppe de feart en de dauwe stie it skaad fan in grutte keardel en dy swaaide in foarhammer driigjend yn 'e rûnte. Ale stiek it i gewear út, mar krekt doe't er sjitte soe, ferdwûn it spoekeftige skaad. It waard wei yn 'e dize. Likegoed skeat Ale beide lopen leech. In spantsje einen fleach lûd kweakjend omheech. Fuortdêrnei klonken hiel út 'e fierte tolve slaggen fan 'e Wartenster toer. Dan lûkt it al moai nei healwei ienen, tocht Ale, want Warten kin lang net meikomme. Doe earst fielde er, dat er yn 'e ûnderklean en op bleate fuotten yn 't wiete gêrs stie. Hy rôp noch ien kear oan Bijke, mar it wie om 'e nocht. Hy hinge it gewear oan't skud en skode ûnder de tekkens. Sliepen kaam neat mear fan.
In skoft letter davere der wat om 'e keet hinne en tagelyk moasten syn taantonnen it-wer ûntjilde. De dage wie al oan 'e loft. Ale loerde troch 't glês en seach, hoe't twa oerdwealske hoklingen yn syn fiskersreau omskaaiden. Ynienen smieten se de efterpoaten yn 'e loft en setten it op in rinnen, dat op nei de Kruswetters. Doe wist er, dit wie itselde lûd dat er de nachts ek heard hie. Allinne dat skaad boppe de Langesleat dat koe er net te plak bringe. Mar ja, botte dudlik hie it byld net west, en boppedat, hy hie der dwers trochhinne sjen kinnen.
Ale hinge théwetter oer, klaaide him oan en biet efkes letter smaaklik yn syn moarasbrochje. Mar doe't er bûtendoar kaam, besaude er doch. Neat stie mear op syn plak. It huske en de taantonnen leinen ûndersteboppe, it hûnehok wie yn'e ûnderwâl bedarre en de grutte blikkene bus dêr't er de iel yn rikke dreau yn 'e ringfeart. De fûken, dy't er krekt taand hie en dy't er te druien set hie, wienen fertrape en ferrinnewearre . Hoklingewurk , dat wist er no sekuer. Mar doe't er by it tichtset kaam, begûn er doch wer te twiveljen. It kearnet wie dellitten en it sein foar de skippers stie op feilich. Hy wie der wis fan, dat er it justerjûn krekt oarsom opsteld hie. En de hoklingen hienen dit ûnmooglik dwaan kinnen. Unmooglik . . . En Bijke kaam noait werom.
Noch dyselde hjerstmis ferfoer Ale fiskerman nei de Folkertssleat. Dêr boude er syn klinte wer op en makke in nije tichtset. Foar 't uterlik bleau it deselde wisse evenredige Ale, mar de twivel hat him noait wer loslitten.
Hjoed de dei noch merkbite skippers dy't dêr lâns farre by de Saiterpleats soms in nuver ferskynsel. It kin blakstil waar wêze , en doch weaget yn 'e skim er som tiden it reid ynienen by de Langesleat lâns op en del, krekt as rint der immen hiel foarsichtich oerhinne. Wa kin dat oars wêze as de smid, de duvel fan Earnewâld? Se neame him no meastentiids de Langesleattemer man.
It is yn 'e strange winter fan 1890 op 1891. Dan wennet te Ljouwert oan 'e Dokkumer Ie in Hindrik Dykstra mei syn mem Geartsje. It is in jongkeardel fan goed achttjin jier. Hy is timmerfeint, en hy ferstiet syn fak sa goed, dat syn baas is tige wiis mei him. Hy fertsjinnet achttjin sinten yn 'e oere en dat is foar sa'n jonge baas in grou lean yn dy jierren. Hindrik is ek tige fluch op 'e redens. It timmerjen leit stil fanwegen de froast en syn sparpotsje soe al lang leech west ha—froastferlet wisten se doe noch net fan—as der gjin hurdriderijen west hienen. Alle jûnen sneupe mem en hy yn 'e Ljouwerter Krante de advertinsjes foar hurdriderijen nei. Mids jannewaris falt har each op in hiel apartenien:
Yn nije wike moandei binne us folk
Hilbert Mast en
Beitske Mast-Stoelwinder
by wolwêzen 50 jier troud.
Wy hâlde dan om 2 oere in grutte
HURDRIDERIJ FOAR MANLJU
flak foar har glêzen op 'e Headammen.
Priis f50. - , preemje f25. - , kado f 10. - .
Jûns 8 oere brulloft yn 'e jachtweide fan Graddus Douma.
Harren tankbere bern, bernsbern en efterbernsbern, krekt 50 meiinoar.
Opjaan foar sneon o.s. by Graddus Douma.
Mear as 50 meie net meidwaan.
'Heden, heden', ropt Geartsje, 'wat kinne de minsken it al nuver betinke!'Hindrik is út 'e skroeven. 'Dêr wol ik perfoarst hinne', seit er, 'dat is in grouwe priis, dêr moat ik mear as fiif wike foar arbeidzje'. 'DDo hast him noch net, jonkje!' bêdet syn mem him del, 'der komme mear op ôf as do allinnich'. 'Nee, mar ik gean der al hinne'. Dat Hindrik Dykstra skriuwt in brievekaartsje oan Graddus Douma.
De moandeitemoarus sitte Hindrik en syn mem oan 'e kofe. It is sierlik moai winterwaar, fiif graden froarst, gjin wyn en de sinne skynt út in heldere loft. Geartsje sjocht mei in bulte tagedienens nei har kreaze scan. Hindrik hat in wakker bêst sin. Hy stiet op 'e sprong om fuort. Fyftich losse sinten hat er yn 'e fûstwante dien. 'Elke baanfager krijt in sint fan my—dat ha 'k der hjoed foar oer. No mem, dan gean 'k mar. It kin jûn fansels wol ris let wurde'. Hoe sa let?' freget Geartsje wat nuodlik. 'De priiswinners sille jûn wol op 'e brulloft bliuwe moatte, rekkenje ik'. 'Och heden', seit syn mem, 'en dan do by nacht en ûntiid dêr hielendal wei komme op redens. It griist my oan'. 'Wat soe dat hinderje—it is ljochtmoanne'. 'Ja, mar dan moatst fannacht fan 'e Headammen ôf wer by Earnewâld lâns'. 'No, wat soe dat?' 'Do witst wol—dy smid, dy duvel!' Hindrik barst út fan laitsjen, mar Geartsje seit wat bedrukt: 'Do hoechst der de gek net mei to hawwen'. 'Dat ha 'k al', antwurdet Hindrik, 'wa leaut no noch oan spoeken!' Mei is er ta de doar út en even letter streket er fleurich fuort.
Op it Wartenster Wiid hellet er twa belsliden yn. Der sitte meiinoar fjouwer froulju yn, yn tekkens bewuolle. Efterop steane twa feinten. It is in fleurige ploech, boppe it belgetinkel út helje se op fan: 'Wat bisto leaflik, riizjende simmermoarn!' midden yn 'e winter. En dan sil er foarbyride, mar ien fan 'e feinten ropt: 'Hui Hindrik! Silst ek nei de Headammen?' It is Auke Nauta, in hurdrider fan 'e Wartenster kant, en op 'e oare belslide stiet Marten Kingma fan Akkrum. Beide binne it ferneamde hurdriders. Tsjin beide hat er al ris in kamprit hân, se binne alle trije oaninoar weage.
Se komme yn Warten en dan blaast ien fan it slidefolk op te hoarn. Alde Geart Visser komt út it brêgewachtershûs en draait de brêge ôf. Soks hat Hindrik noch noait belibbe, de brêge ôf foar belsliden; hysels hoecht ek net te dûken. Yn it brêgegat ropt er tsjin 'e fleurige belslydjagers: 'Oant sjen op 'e Headammen!' en hy set de sokken der yn.
Op 'e Rochsleat jout er syn tweintichste sint oan in baanfager. 'Foarsichtich op te Kruswetters, hear!'seit dy, 'dêr lizze twa wjekken fuort efterinoar'. Nuver dat der mei sa'n winter noch siichgatten yn it sterke iis sitte. Hindrik sjocht se wol, der lizze wat takken omhinne.
By de Saiterpleats stiet de faam op it stalt te bushimmeljen yn it iiskâlde wetter fan in bit. Hindrik lûkt him yn't foarbyriden de klots fan'e holle, swaait der mei en ropt: 'Dag schone jonkvrouw Cecilia!' It fanke stekt de bjinder omheech en ropt werom: 'Goemoarn, jonker Remko! Mar sis tenei mar fan Klaske, hear, want sa hjit ik'. Hindrik laket: 'En ik hjit fan Hindrik. Dei Klaske!' Fuort is er.
Hy strûpte de mûtse wer oer de earen en ried op Earnewâld yn. Hy woe noch efkes by syn neef Hindrik Toering oan, dy wie dêr kastelein. Om 'e tiid koe it skoan lije. Hy stapte yn 'e herberch. Dêr sieten fouwer mânlju te skutjassen en twa stienen te biljerten. Hindrik Toering stie efter de taap en spielde in pear glêzen skjin. Hy kaam hastich efter de taap wei: 'No moatte jim dêr ris sjen, minsken! Dêr ha jim Hindrik Dykstra, myn folle neef, de hurdste rider fan Fryslân. Hy rydt hurder as de protters fleane kinne!' 'No, no', sei de neef, 'sa kin 't wol ta—jou my mar gau in lekker bakje kofje!' Alle sân manlju skikten om 'e grutte rûne tafel dy't midden oer de tapkeamer stie. De kaarten en de keuën krigen lins. Foar Hindrik Dykstra oer siet âlde Geart Spykstra, in reidsnijer. Hy koe de iene foet amper foar de oare krije, sa stiiffol rimmetyk siet er. 'Hy seach de jongkeardel ris rjocht op en del oan en sei sawat skriemerich: 'Do silst fansels nei de Headammen te hurdriden, mar do komst hjoed net mei fyftich gûne thus'. 'Hoe sa net?' fregen de oaren. 'Ei no, ik ha my ek opjûn'.
Doe't it laitsjen oer wie, sei Hindrik Toering: 'Deldrinke, mannen. Ik goai de boel ticht—ik wol fan 'e middei sjen, hoe't myn neef op 'e Headammen rydt'.
De middeis wie it swart fan minsken by de feestlike hurdriderij. Elk mocht fergees op 'e baan, dat paste benammen de earme Beetster turfmakkers út 'e keten en wenbokken. Klokslach twa oere blaasde ien fan 'e Beetster turfskippers lang en lûd op 'e hoarn. De fyftich hurdriders kam en gear by it ferklaaiershokj e, flak foar de glêzen fan it breidspear. Markus Dam skeat syn dûbelloops jachtgewear ôf, de flaggen by it begjin en de ein fan'e baan krûpten omheech by de lange peallen op en it blaasmuzyk sette út 'e ein. De nûmers ien en twa, yn baitsje en ûnderbroek, stienen klear, de fuortsizzer Graddus Douma rôp: 'Ien, twa, trije!' en dêr stode it spul hinne.
No hie him ek opjûn Roel Bus, as hurdrider ûnbekend. Hy wie turfmakker en husmanne mei syn grutte hushâlding yn in lekke wenbok oan it Krûme Gat yn Nij Beets. Roel wie mei syn ienenfjirtich jier fierwei de âldste dielnimmer. Hy ried in knappe streek en it wiif, dêr't gâns kriich yn siet, hie al in kearmennich sein: 'Do moatst dy ek ris opjaan'. Dêr soe er út himsels noait ta kommen wêze, mar it minske die gjin lichten, en sa hie er him op't lêst tsjin't sin oanjûn, de fyftichste op te list.
De earste reed moast Roel Bus tsjin Jan Hoen fan 'e Tynje, en dat rêde er op. Der kaam in nije list en doe stie op er nûmer fiifentweintich. Dat trof er, hy mocht oerslaan, it wie in frijrit. Doe moast er tsjin Jan Popkema fan Boarnburgum. Dat wie in taaienien. It spande der om, mar op 't lêst hie er dy der ek ôf riden. Doe wie er al dea-oanein. Mar afijn, hy rette it noch in kear en doe wie er al in hiel ein opsketten. Noch foar fjouweren wie de list ynkoarte ta fouwer man: Marten Kingma, Roel Bus, Auke Nauta en Hindrik Dykstra.
De sinne stie net botte heech mear, doe't de beide earsten oproppen waarden. It folk wie optein, dat har eigen spjuchtich turfmakkerke it safier skopt hie. De trije oare riders hienen it ek mei niget sjoen, mar ek wol merkbiten, dat er him leechriden hie. It begrutte Hindrik Dykstra en hy sei tsjin Marten Kingma: 'Do moatst him aansen by it fan 'e ein gean fuortynienen goed fier efter dy litte, dan hâldt er út himsels wol op—oars wurdt it moardzjen'. Marten sei g in ja en gjin nee, hy gnyske wat.
Tagelyk setten se út ein en Marten soarge, dat er krekt njonken Roel Bus kaam. De minsken begûnen te roppen: 'Roel Bus, Roel Bus!'En in grapmakker rôp: 'Roel Bus, fjirtich plus!' Dat sloech nearne op fansels, mar it rûn de hiele baan lâns: 'Roel Bus, fjirtich plus! Roel Bus, fjirtich plus!' Roel fearre der fan op en fergeat eflkes syn yneinens. En Marten Kingma soarge dat Roel krekt earst oer de streek gyng. Dat hy hie de earste reed wûn.
Doe moasten Auke Nauta en Hindrik Dykstra oan 'e miet komme. Dat wie oars partij, mar Auke hie dy middeis hyltyd stiif partoer hân; hy hie de ein yn 'e bek en liet it sitte.
'No sil 'k mei dat turfmakkerke ôfweve', sei Marten Kingma sunich tsjin Hindrik. Dat hy sprong de baan op en it duorre mar justjes, doe lei er meters foar. De minsken rôpen al wer fan: 'Roel Bus, fjirtich plus!' mar dat helle diskear net folle út. Marten Kingma seach even om. En doe barde it. In Iyts strieke wiske oer de baan, krekt foar syn rjochter reed. Hy dûkele foaroer en batste tsjin in grouwe flaggepeal oan, dat de ribben him kniesden. Dêr kaam Roel Bus oan: 'Hoe beslacht dat, Kingma?' frege er dimmen. Marten sei neat, klaude oerein en ried stutelich werom nei syn jas en broek. Roel Bus syn broer wie ûndertusken al mei Roel syn klean op 'e slide nei de oare ein fan 'e baan riden en Roel sels skeuvele der efteroan. Meiïens wie de fleur út 'e hiele hurdriderij. Ja, wa hie it wûn? Roel hie de baan útriden. Doe blaasde de skipper wer op 'e hoarn, Graddus Douma gyng op 'e slide stean en rôp: 'Minsken, Roel Bus hat oanbean om de reed oer te dwaan, mar dêr wol Marten Kingma neat fan witte. Hy hat it earlik ferlern, seit er'. 'Hui, hui, hui!' rôp it folk, foaral de Beetsters wienen út 'e skroeven. De fleur kaam der fuort wer yn. Doe moasten Hindrik Dykstra en Auke Nauta noch foar de twadde kear tsjininoar. Dat rûn út op de kadopriis foar Auke.
No kaam de loop om priis en preemje, Roel Bus tsjin Hindrik Dykstra. De iene wie mear as twa kear sa âld as de oare, dat elk wist wol, hoe't dat ôfrinne soe. It partoer waard oproppen. Roel kaam, mar wêr wie Hindrik Dykstra? Nearne te finen. Der waard noch ris op 'e hoarn blaasd, mar gjin Hindrik. It folk mompele al: 'Sa'n moaie middei, en no dit . . .' Mar dêr gong de foardoar iepen by it breidspear en de beide âldsjes, dik yn 'e winterklean, mei Hindrik tusken harren yn, kamen foarsichtich bûtendoar. It duorre noch al in setsje, ear't se op 'e baan stienen. Hilbert Mast mûskoppe wat mei de kommisjeleden.
Doe waard der foar de safolste kear op 'e hoarn blaasd; Graddus stie wer op 'e slide en rôp: 'Stilte allegearre! Hindrik Dykstra hat wat te sizzen'. Hindrik kaam op 'e slide en dy sei: 'Minsken, ik woe allinne mar sizze: om priis en preemje wurdt net mear riden!' Guon rôpen der obsternaat tsjinyn. Mar de skipper die in stjit op 'e hoarn en Hindrik sei: 'Foar it earst yn myn libben part ik. En dat doch ik mei Roel Bus. Der komt allinne mar mear in earerûntsje'. Roel Bus hie de boppebroek al sakje litten, mar dy waard wer omheech heuvele. Twa stuollen waarden oandroegen en op 'e slide set. De âlde Ijutsjes waarden der op tild en Hindrik en Roel rieden
se ûnder lûd jûchhei de baan op en del.
Oant let yn 'e nacht is it brulloft by Graddus Douma yn 'e jachtweide. Om goed ien oere is it feest dien en alle turfmakkers en Iytse boerkes fan 'e Beetster kant geane dwersoer, ocr stripen en hagen en iis nei hûs. Dit hat in feest west dêr't se noch tiden oer neiprate sille. Hindrik Dykstra hat mei alle fammen donse, as er tsjin twaën de redens ûnder bynt. Alhoewol't er mei sânentritich en in heale gûne nei hûs set yn pleats fan mei fyftich, hat er in wakker foldien gefoel. Hy fluitet der oer, it is prachtich Ijochtmoannewaar. Sa rydt er Earnewâld foarby en de Langesleat op. Hy sjocht, dat op 'e Saiterpleats Ijocht baarnt, ek yn 't bûthús. Der kin wol ris kealderij wêze. Soe Klaske ek warber wêze? freget er him ôf. Hy kin it net litte, sa lûd as er it mar útbringe kin ropt er: 'Klaske!!'
Mar it antwurd komt fan 'e Earnewâldster kant—in ôfgrysliken gjalp! Kjel sjocht Hindrik efterom, en dan slacht him de deaskrik om 't hert. Hy makket twa rare misslaggen, mar hâldt it noch krekt op 'e redens. Dêr komt, grut en driigjend, in foarhammer ferwoest swaaiend, in gestalte yn fûle foarsje op him oan riden. Hindrik bestjert—de smid fan Earnewâld, en dy hellet him yn! Hy kin dwers troch de man hinne sjen.
Dan rydt Hindrik Dykstra, sa't er noch noait riden hat. Diskear net om fyftich gûne, mar om dea of libben. Mar hoe hurd as er ek op 'e Kruswetters ôf stoot, de smid kin hurder. Hindrik ferjit hielendal, dat dy baanfager him de moarns warskôge hat foar de twa wjekken dy't dêr fuort efterelkoar lizze. Hy heart de smid efter him, mar hy doar net omsjen, bang as er is, dat er wer in misslach dwaan sil. Krekt op dat stuit daget er foar it earste wjek op en it is te let om der noch omhinne. Yn syn wanhoop springt er in gat yn 'e loft, komt mei de hakken oer it wjek, docht twa reuzeskekken en springt noch ris. Mei droege fuotten slagget er ek oer it twadde tochtgat. Mar wylst er foar de twadde kear springt, heart er in ploemp. It spoek hie de foarhammer ûnderhelle om Hindrik in reis te jaan, mar op itselde stuit skeat er mei kûgelsfeart it wjek yn. Hindrik raast it út fan oerstjoere wille en de nije moed dy't er skipet jout him wjukken.
De smid koe syn lichte spoekekop krekt boppe wetter hâlde, wylst de romp troch it wetter sylde. Mar doe soie de flymskerpe râne fan it iis oan 'e oare kant fan it wjek de holle der ôf. De holle skuilde oer it iis, wylst it lichem der mei it stik stream dat der stie ûnder troch fleach, rjochtstandich, wylst it him in heale slach omdraaide. Tagelyk kamen de beide dielen yn it twadde wjek, de kop wipte krekt op 'e romp, en troch de fûle froast frearen holle en romp ek fuort wer oanelkoar fêst. De foarhammer wie er kwyt, doe't de smid hastich út it wjek klaude. Hy ried troch oan 'e Wartenster brêge ta en dêr bûn er him ôf. Hindrik wie der al ûnder troch dûkt. Hy hie himsels wer yn 'e macht en makke dat er yn Ljouwert kaam. Doe't er him op it stalt foarhûs ôfbûn, ûnthjitte er himsels, dat er mei gjin minske oait oer dit faaie eksploat prate soe.
Om dyselde tiid is baas Jonker, de Wartenster bakker, al warber yn 'e bakkerij. Durk, syn feintsje, is der ek al oan klompkjen kommen. 'Mar gau der yn, jonge, it is hjir better as bûtendoar. It friest wer ta, wol 'k leauwe'. Baas en feint kinne it wakker roaie, beide binne se fleurich fan aard en tsjin in hantaast wurk sjogge se net op. Durk docht ferslach fan 'e aparte hurdriderij op 'e Feanhoop. 'Bist de jûns ek bleaun?' freget Jonker. 'Nee', seit Durk, 'dat hie us mem leaver net'. 'Of bist bang fan it spoek fan 'e Langesleatten?' 'Oh, dêr leau ik net oan, mar ik ha al in hekel oan dy twa siichgatten'. 'Ja, frjemd is dat', seit baas, 'it friest dêr selden ticht. Wy hawwe it ris hân, myn beide bruorren en ik, doe wienen wy nei Sint-Piter te Grou. Op te weromreis seinen wy: Witt' jim wat—wy ride troch de Alde Feanen. Dat dienen wy, en wy kamen op 'e Kruswetters. En dêr lei doe ien wjekke. Ik ried foarop, en fergeat ik dy hiele wjekke net! Alle trije rieden wy der yn'. 'No, hoe rûn dat ôf?' 'Net sa bêst, jonge! Ik doar it amper fertelle—wy binne alle trije fersûpt!'
Durk is noch net útlake, of dêr hearre se wat oan 'e doar. De klink wurdt oplicht, de boppedoar draait iepen en dêr stapt, sûnder dat de ûnderdoar op komt, in izige gedaante nei binnen. Baas en Durk wurde beide sa wyt as sûpe—dit is it spoek fan 'e Langesleatten! Efter him draait de boppedoar út himsels wer dicht. Durk dûkt efter de trôch en loert mei in pear wylde eagen oer de râne. Jonker stiet yn 'e uterste hoeke fan 'e bakkerij mei de rêch tsjin 'e muorre en klammet de loete stiif yn syn knûstenBaas hat de oven al yn 'e brân, de lange turven en de takkebosken flamje. De doarkes steane in bytsje iepen. Swijend stapt de smid op 'e oven ta en smyt de doarkes fierder iepen. Dan bûcht er him foaroer en stekt de holle yn 'e lôge. Even letter stiet er wer rjochtoerein en taast mei beide hannen nei syn wyld bosk hier, dat al yn 'e brân stiet. Hy licht de holle fan 'e romp, draait him in heal slach om en set him wer stevich te plak. Dan grommelt er wat mei in heaze stimme—se kinne der sawat 'goemoarn' út opmeitsje—en hy stapt op 'e doar ta. De boppedoar draait út himsels iepen en de smid wurdt wei. Dan falt de doar wer ticht en op 'e klink. Yn 'e oven knapt in stik hout útinoar en de fonken spatte oer de estrikken flier.
Alhiel feralterearre sjogge baas en feint inoar oan. Dan freget Jonker: 'Wie dat. .. is dat. . . allegear wier wat ik sjoen ha?' 'Ja', seit Durk, 'jawis baas!' Se besykje inoar út te lizzen, wat se sjoen hawwe. Dy holle, dy't optild en omkeard waard, dêr begripe se neat fan. 'Mar it wie him wol', seit de iene. 'Ja, it wie him', befestiget de oare. Dan leit baas Jonker de finger op 'e lippen. 'Durk jonge, dit moatte wy stilhâlde. Do begrypst wol, oars kin ik de bakkerij wol tichtdwaan. Dan hoege de Iju gjin brea mear fan my. Beloofst my dat?' Durk knikt, en begjint mei triljende fingers yn in stik daai te knipen.
Om sân oere sette Durk de kuorren mei it farske guod, brea, bôle, klien en koeke, op 'e slide. Hy bûn de redens ûnder en begûn te suteljen. Syn earste klanten wienen in stikmennich ynfêrzene skippers yn 'e Rochsleat, dêrnei reizge er by de boeren oan 'e Grêft lâns en op 'e weromreis gyng er oan op 'e Saiterpleats. Dêr koe er altyd sa lekker kofjedrinke. Doett er fan 'e Grêft ôf de Langesleat op ried, kipe er efkes fansiden nei de beide wjekken. Ynienen hâlde er de slide yn. Der is wat eigenaardichs. De baan, dy't fage is, rint fansels njonken de wjekken lâns, tusken de beide gatten leit in tin laachje snie. En klear en dúdlik sjocht er, dat dêr tusken de wjekken foarse streken fan redens steane. Mar hoe kin dat? Wêr is dy rider wei kommen en wer is er keard? Ja, dat lêste is miskien gjin fraach—oan 'e Wartenster kant fan it iene wjek rinne de streken noch in Iyts eintsje, nei de baan ta. En oan 'e oare kant fan it oare wjek steane se ek, sjocht er no. Mar koe dy fint fleane dyt dêr lâns riden is? Dan sjocht er noch folle mear: in spoar fan in hânbrced tusken de wjekken, dêr't de snie fansiden skood is, en by dat iene wjek, yn 'e snie, dêr moat wat út krûpt wêze. Hy tinkt wer oan dat izige spoek. Mar soe dat meimoar te meitsjen hawwe?
Op 'e Saiterpleats is it kofjetiid en it sit der gesellich, lyk as altyd. De faam Klaske is ek mei oanskikt en dy hat in hiel ferhaal. Se hat wekker west fannacht, mei dy kealderij. En doe miende se, dat der bûtendoar ien rôp fan 'Klaske!!' Wit hoe lûd. En fuort dêrop kaam der in yslike skreau. 'Oh heden!' seit Durk, en dan fertelt er yn geuren en kleuren, wat er sa krekt allegearre by dy twa wjekken sjoen hat. Douwe, de Iytsfeint, gnysket. Hy hat mei Durk op skoalle gien en ken him wol in bytsje: 'Do hast it altyd al moai optarje kinnen'. 'Safolle bisto net better', seit Durk, 'asto mei in sterk ferhaal kaamste, seist der altyd by: Dit is no gjin feit, mar de wierheid!' Doe laken se allegearre, en Durk sei noch: 'Ast my net leauwe wolst, sjoch dan sels, fint! It is hjir ommers flakby, en as 't net sa is, krijst fan my in jellen koarstekoeke'. 'Dat stiet!' sei Douwe en fleach ta de doar út.
Gjin fiif minuten letter kaam er oerstjoer werom. 'Ferhip, do hiest gelyk', rôp er, 'der is ien yn dat wjek riden en dy is der ek wer út krûpt, dat is sa klear as in klontsje'. 'Dan ha 'k dat dus net dreamd', sei Klaske. 'Soe dy man dy't sa aaklik skreaude yn dat wjek riden wêze? Mar nee, dy skreau kaam fan 'e Earnewâldster kant . . . Mar wa kin no Klaske roppen ha? Of ja!' En doe fertelde se fan dy Hindrik dy't der de moarns lâns riden wie en hoe't dy har namme te witten kommen wie. 'Dan hat dat Hindrik Dykstra west, de hurdrider, want dy hat it juster wûn op 'e Headammen en hy sil fannacht earst wol mei brullofte ha', sei Durk. 'Ik hoopje net, dat er yn dat gat te lâne kommen is', suchte Klaske. 'Oan'e streken en krassen te sjen is er oer beide wjekken hinne sprongen', sei Douwe, mar Durk kaam der fuort oerhinne: 'Mar der hat ek ien yn sitten en dy is der ek wer út krûpt. Ja, en no wit ik wol, wa't dat west hat—fan 'e moarn yn 'e bakkerij . . .' Mar doe biet er himsels op 'e tonge en hâlde him stil. 'Wat wie dat yn'e bakkerij?' woenen se allegearre witte. 'och nee, lit mar!' sei Durk,'ik ferpraat myn tiid hjir'. En hy rûn rimpen ta de doar út. 'Wat hie dat no wer te betsjutten?' frege de boerinne Klaske. 'Ik wol dat sels ek ris sjen. Fan 'e middei theetiid dan gean ik nei dy twa wjekken ta'.
Durk siet noch mar krekt op 'e slide om him ûnder te binen, doe plakte Douwe it gat njonken him: 'Sei ju, wat wie dat fan 'e moarn by jimmes yn 'e bakkerij?' 'De baas en ik ha mekoar ûnthjitten, dat wy der mei gjin minske oer prate sille en dêr hâld ik my oan'. Mar Douwe liet him sa mar net ôf sâltsje. 'As der yn'e bakkerij wat nuvers foarfallen is, tochtste dat baas Jonker dat foar him hâlde?' 'No nee, no ja', sei Durk, 'mar baas is bang dat er klanten ferliest, as it bekend wurdt'. 'Dan ken er de Wartensters net', sei Douwe wer, 'krekt oarsom—as jimme hjir wat fan útlitte, wat it ek mar is, dan rinne se by jimmes de doar plat. Fersier it mar moai, dan wurdt it by baas Jonker stryk yn 't laadsje, tink mar ris om myn sizzen'. Ja, as baas it sels doch net stilhâlde, werom soe Durk it dan swije? Even letter brocht Douwe it nijs mei de waarme hân oer op 'e pleats.
De boerinne hat net by de wjekken west. Om middei berûn de loft en noch gjin oere letter snijde it mei grutte flokken. Alle krassen en spoaren waarden mei in tsjokke tekken bedutsen. Dat duorre ek net lang, want dy nachts sloech it waar om en in goed wike letter foer de Drachtster boat al oer de Kruswetters nei Ljouwert. En hoewol't Hindrik Dykstra noait oer syn nachtlik aventoer praat hat, waard it nijs fan de smid en syn holle hiele Fryslân oer buorkundich.
Beschrijving
In Eernewoude woont een smid die men wel Harke Doedes noemt. De mensen mogen hem graag, al is hij een eigenaardige man. Aan de ene kant is hij zwijgzaam, aan de andere kant gedraagt hij zich uitbundig. Aangezien hij vrijgezel is komt Jitske, de weduwe van Thys Turfmakker, iedere week het huishouden doen (tegen betaling). Verder ziet hij bijna geen mensen. Er doen een aantal eigenaardige verhalen over hem de ronde. Zo zou hij in oude papieren lezen terwijl hij beweert niet te kunnen lezen en schrijven, praten tegen een lege stoel, in zijn onderbroek en slaapmuts met het aambeeld sjouwen, een reeks bizarre diefstallen hebben gepleegd en aan zijn einde gekomen zijn na het aannemen van een afgodsbeeldje van de dominee. Na zijn dood zou hij rondspoken bij de polderdijk om zijn begraven (gestolen) schatten terug te vinden. Vissers die willen aanleggen bij de Langesloot zijn voor hem niet veilig en schaatsers evenmin. Op een nacht wordt wedstrijdschaatser Hindrik Dykstra door de smid achterna gezeten. Hij weet te ontkomen door over twee grote wakken heen te springen, die het spook over het hoofd ziet. Het (doorzichtige) spook verliest in de val zelfs zijn hoofd, dat echter onmiddellijk weer 'aangroeit'. Kort hierna verschijnt hij ook nog in de plaatselijke bakkerij. De mensen verbazen zich over deze gebeurtenissen en raken er niet over uitgepraat.
Bron
Y. Poortinga: De foet fan de reinbôge. Fryske Folksferhalen. Baarn (etc.) 1979, p. 169
Commentaar
jaren '70
In dit verhaal over de smid van Eernewoude wordt beweerd dat de smid tijdens zijn leven vrijgezel was. Dit is echter niet altijd het geval. In sommige andere verhalen wordt gesproken over zijn echtgenote (zie onder andere YPFOE158b, 159a en 162c).
Naam Overig in Tekst
Harke Doedes 
Harke Doedes 
Jitske
Jitske
Thys Turfmakker
Thys Turfmakker
Liuwe Propstra
Liuwe Propstra
Griet
Griet
Durk
Durk
Arjen Peanstra
Arjen Peanstra
Geeske Bangma
Geeske Bangma
Reinder
Reinder
Douwe
Douwe
Ale
Ale
Bijke
Bijke
Krúswetter
Krúswetter
Langesleattemer man
Langesleattemer man
Langesleatter
Langesleatter
Hindrik Dykstra
Hindrik Dykstra
Graddus Douma
Graddus Douma
Geartsje
Geartsje
Headammen
Headammen
Auke Nauta
Auke Nauta
Marten Kingma
Marten Kingma
Klaske
Klaske
Roel Bus
Roel Bus
Naam Locatie in Tekst
Earnewâld [Eernewoude]
Earnewâld [Eernewoude]
Garyp [Garijp]
Garyp [Garijp]
Fryslân [Friesland]
Fryslân [Friesland]
Ljouwert [Leeuwarden]
Ljouwert [Leeuwarden]
Langesleat
Langesleat
Saiterpleats
Saiterpleats
Wartena
Wartena
Folkertssleat
Folkertssleat
Datum Invoer
2013-03-01 14:46:20