kul061 - Zwarte Betsie en lange Knoebis

Zwarte Betsie en lange Knoebis

"Skooiers kwamen d'r hil veul in Liempt. D'r gonk bekant ginne dag vûrbij of d'r waar wel iemende aon de deur gewist. De miste kwamen ûit Den Bosch of God mag 't weten van waorhinne. Ze wôonden nergend of ergend en trokken van 't één dörp naor 't aonder. Enkelde van die skooierswêfkes en mênnekes kloeften op d'r êigen, stikallenig langst de hoos. Mi niks ês d'r kleer aon vroegen ze ondermeer um 'ne cent, 'n bördje soep, 'n stukske mik of 'ne kwak rog. Bé iemes, die goei zin hâ of goed van harte waar, kregen ze rollik wê en aanders hield men de deur op de ketting.
Sommigte skooiers kwamen mi snosselderij en aandere gerichtjes langst. Mi klompriem, stukskes zeep, medalliekes, kunstblommen en zo. Ge kos er iet af kopen ês ge wôu en kos. Wir aander hâ'n 'n marmotje bé d'r in 'n kiestje. Vûr 'ne cent moogde 't zien. Of ze droegen op de skouwers 'n êpke, dè vûr 'n cent van alderhaande kunstjes din.
Ge hât ôk skooiers, die mi hil d'r femilie kwamen. 't Waar krêk 'n precessie. Mênnekes, wêfkes, bruurs en zusters, omes, tantes en 'n hil skoor kêinder. 't Liep gelijk dûr mekare. Sommigte liepen in kaoi kleer, op blote voeten en hâ'n diksentêd 'n snotneus. Ge wiest nie wê ge zaagt. Ze kwamen te voet, mêr ge hât er ôk, die mi 'n plat karreke kwamen, mi 'n honde- of ezelskarreke. Of mi 'n ponniekarreke mi bezije, vûr en aachter burdjes en 'n grauw hûifke d'r overhinne. In 't karreke lagen dik enkelde todden en wê strooi, waorop de kleinste van 't spul ês ie z'n êigen nie redden kos, speulen en slaopen kos. Vaoier, of wie 't ôk waar, voer 't karreke of din navenant ie kos stoelenmatten, pêrepluus oplappen, 'n bietje skarrelen of skooien. De groter kêinder spolden mi keres mi diksentêd weinig kleer aon en bêrvoets rond 't karreke of ze hongen aon môiers rok ês ze mi negossie langst de deur gonk", vertelde Kulhannes.

Wie geregeld, om niet te zeggen haast maandelijks met haar gezin door Liempde dokkelde, was zwarte Betsie. Een kordate vrouw met een grof gezicht, brede donkere wenkbrauwen, lange zwarte haren en malse lippen, waartussen zich af en toe 'n pijp klemde. Betsie was 'n echt schooierswijfke. Met vijf, zes kinderen om haar heen en 'n grote korf onder haar arm liep ze straat in, straat uit en van deur naar deur. D'ren korf zat vol negosie. Naalden, spelden, haken en ogen, lint en garen, motteballen, knopen, mesjes, schoenveters en kousebanden, borstels, schoensmeer, lepels en vorken, spiegeltjes en medailles, kruiskes, paternosters, kerkboekskes en nog meer kleinaosie (klein spul) zat er in de grote korf van zwarte Betsie. Voor 'n paar centen was je koopman of koopvrouw. Als Betsie aan de deur stond en ze kon niks verkopen dan vroeg ze beleefd om 'n stuk mik, 'n kop koffie, 'n glas melk, 'ne kwak rogge of boekweit. En rond 12 uur, tegen etenstijd, had ze graag 'n bord soep, wat gekookte of gebakken aardappelen, petaosie (stamp) of pap. Bij d'n ene boer kreeg ze 'n bordje pap en bij de andere wat stamppot of gekookte aardappelen. De petoasie en de gekookte of gebakken aardappelen en eventueel 'n stuk spek deed ze in 'n keteltje, dat ze bij d'r droeg en met het gevulde keteltje zocht ze 'n plekske langs de straat of slootkant, waar ze de kinderen om zich heen groepeerde en ieder uit het ketelke nemen mocht wat hij of zij kon.
"'t Waar 'n aorighêd ûm te zien. Betsie en de kêinder aten 't gelijk. Alleman aat ûit dezelfde pot en 't smaokte merakels", vertelde Kulhannes.
Betsie was getrouwd met Knoebis, 'ne lange mens met 'ne buik als 'n spurriekoe, die handelde in todden en breekwerk. Knoebis had naast 'n lang lijf een zwart paardje en een plat karreke. Om dit schooierskarreke stonden planken borden en over het karreke spande zich 'n grauw huifje. Achter, tegen het achterste bordje aan, hing 'n plaat, waarop geschreven stond:

Mijn naam is Knoebis, de toddeman,
'k Loop langs straat en grachten.
En roep daarbij uit volle borst:
'k Laat nooit mijn klanten wachten.

Voorin het karreke lag wat stro, waarop de kleinste overdag sliep en achterin lagen lappen, todden en breekwerk. Bordjes, schoteltjes, grote en kleine met of zonder scheur. Kommetjes zonder oor, witte en met een bloemetje erop. Tassen (koppen) waar 'ne hele kwak koffie in kon en theepotten met en zonder deksel.
Dit breekwerk ruilde Knoebis tegen todden of ander oud spul. Als toddenkruier was Knoebis gek op ouwe bullen.
"Hédde todden, hédde todden,
hédde nog todden, benen,
skenken of 'n ouw huudje?"
bralde hij als hij bij de mensen voor de deur stond.
"In dieën têd hâ'n de Liempdse miensen nie zo veul ouw todden. D'r kleer droegen ze lichelijk af en 'ne nêie lap op 'n aauw broek of 'n stopsel in 'n verleten stuk waar nie zo slim. Mêr zo mee en dan bleef er 'n snietselke over en mi de klêine worde-n-'t gâauwêchtig 'n grote hoop. Es môier d'r todden kwêt wôu, skudde d'n toddenkremer ze in 'ne baalzak en din ze wegen mi 'n halfmaons punderke", vertelde Kulhannes.

"Wilde centen of wilde oew todden rûilen tegen breekwerk?", vroeg Knoebis, zodra hij wist hoeveel todden er ongeveer waren. Dan kwakte hij de zak met todden op zijn karreke en gaf de mensen voor hun todden enkele centen of ruilde ze tegen 'n kommetje, 'n bordje of 'n schotelke.
In de zomerdag, tegen de avond als Betsie en de kinderen afgewerkt waren, zocht lange Knoebis een stil plekje, waar hij achter 'n heg, uit de wind, z'n karreke plaatste en z'n paardje uitspande. Tegen bedtijd kropen de oudere kinderen onder het karreke, Betsie, Knoebis en de kleinste kinderen er op, waar ze op wat todden en onder enkele lappen de zomerse nacht doorbrachten. Waren de avonden en nachten wat killer dan sliepen ze ooit bij Driek van Frense of Mieke Roest in Hezelaar, bij Frans van Eyndhoven op Kasteren, op de Blauw Hoef of bij Jan van Appeldoorn in Vrilkhoven in de schuur tussen het hooi en het strooi. "Op deez' plaotsen hâ'n veul skooiers, ês ze nie op hoos aontrôien, d'r vaste slaopplaots", zei Kulhannes.
Rond 1875 werd de Blauwe Hoeve bewoond door Jan en Koat van Gestel. Veel landlopers sliepen 's nachts bij hen in de schuur. Dit was een doorn in het oog van de pastoor, die op een gegeven moment hen daarover aansprak en zei, dat ze dit toch niet meer moesten toelaten. Jan en Kaot waren goede boerenmensen, die de pastoor respecteerden. Toch konden zij dit als Christelijke mensen niet goed slikken en hun antwoord was: "M'nheer pastoor, gé prikt wel dê we goed moeten zên vûr de êrm miensen en de naosten liefhebben. Die skooiers, die hier kommen slaopen, zên ôk êrm miensen". En hiermee kon de pastoor het doen en hadden Jan en Kaot het hunne gezegd.

Niet alleen op de Blauwe Hoeve, ook op de Veurhut brachten Betsie en haar gezin ooit de nacht door. De Veurhut was 'ne grote plak grond. Er groeide niks als hei en lag krêk langs de Boxtelsche pad, tegen 'n bos aan. "D'r stonne hil dik honde-, ezel- en ponniekarrekes van skooiers, die onder, in of 'n bietske bezije d'r karreke sliepen. 't Laag gelijk dûr mekare. Dè waar hil gewoon", meende Kulhannes.
De Veurhut was niet de enige plek in Liempde, waar schooierskarrekes en ook ooit het karreke van zwarte Betsie en lange Knoebis stonden. Nee. Ook onder de dubbele rij eikebomen naast het gemeentehuis langs de Keefheuvel en op het eind van de Ooiendonksestraat verzamelde zich het schooiersvolkje. De Ooiendonksestraat, ter hoogte van de Liempdse Heggen, op de scheiding van Liempde en Best was de grootste verzamelplaats. Hier stonden langs 'n bos en uit de hoge wind vaak veel schooierskarrekes en huiswagens. Ooit zo'n twintig bij mekaar en op Hoogtijdagen zelfs meer. Enkele schooiers bleven er een nacht en trokken dan weer verder, maar er waren er ook, die er enkele weken of meer huisden en van hieruit hun schooierswerk deden.
"Vanûit deez' kamp bewerkte mi keres ôk zwarte Betsie Boxtel, Best, Rooi en Liempt. Mi dik bezije 'ne klêine in d're slip en 'n hil dil kêinder aon d're rok kloefte ze mi van alderhande gerêi, dê nie veul wêirde hâ, langst de hoos. En ôk lange Knoebis, d're miens, die nie ûit z'n kleer stierf, din vanûit 't kamp mi z'n todden en breekwêrk ronddreilen", vertelde Kulhannes.

Waar lange Knoebis, als toddenkremer ook kwam, was bij Franske van Hoorn op d'n Berg. Franske was kleermaker en 'n apart manneke, die er af en toe langs naaide. Naast 'n kleermakerij had hij 'n herberg, het kwartjeslogement genoemd, waarin mensen van velerlei pluimage elkaar opzochten.
Er kwamen landlopers, wannenlappers, stoelenmatters, schooiers, enzovoorts. Ook enkele Liempdse mensen, die graag 'n borreltje hadden en tegen de losse en vaste klanten van Franske wilden aanbuurten, bezochten het kwartjeslogement.
"Veul skooiersmênnekes kwamen er en ôk wêfkes hâ'n er d'r hussel. Ik hè d'r nooit af heuren stûiten. 't Kos er locht aon toe gaon. Es sommigte Liempdse durskes over d'n Boxtelsche pad naor Boxtel mossen, zin d'r môier ôoit: 'Durske, paas toch op. Zie dè ge niks zegt en goed durloopt in de buurt van het logement.' En dè dinnen de durskes, ôk ês Knoebis aon 't pruven waar", vertelde Kulhannes.


k bekant ginne dag vûrbij of d'r waar wel iemende aon de deur gewist. De miste kwamen ûit Den Bosch of God mag 't weten van waorhinne. Ze wôonden nergend of ergend en trokken van 't één dörp naor 't aonder. Enkelde van die skooierswêfkes en mênnekes kloeften op d'r êigen, stikallenig langst de hoos. Mi niks ês d'r kleer aon vroegen ze ondermeer um 'ne cent, 'n bördje soep, 'n stukske mik of 'ne kwak rog. Bé iemes, die goei zin hâ of goed van harte waar, kregen ze rollik wê en aanders hield men de deur op de ketting.
Sommigte skooiers kwamen mi snosselderij en aandere gerichtjes langst. Mi klompriem, stukskes zeep, medalliekes, kunstblommen en zo. Ge kos er iet af kopen ês ge wôu en kos. Wir aander hâ'n 'n marmotje bé d'r in 'n kiestje. Vûr 'ne cent moogde 't zien. Of ze droegen op de skouwers 'n êpke, dè vûr 'n cent van alderhaande kunstjes din.
Ge hât ôk skooiers, die mi hil d'r femilie kwamen. 't Waar krêk 'n precessie. Mênnekes, wêfkes, bruurs en zusters, omes, tantes en 'n hil skoor kêinder. 't Liep gelijk dûr mekare. Sommigte liepen in kaoi kleer, op blote voeten en hâ'n diksentêd 'n snotneus. Ge wiest nie wê ge zaagt. Ze kwamen te voet, mêr ge hât er ôk, die mi 'n plat karreke kwamen, mi 'n honde- of ezelskarreke. Of mi 'n ponniekarreke mi bezije, vûr en aachter burdjes en 'n grauw hûifke d'r overhinne. In 't karreke lagen dik enkelde todden en wê strooi, waorop de kleinste van 't spul ês ie z'n êigen nie redden kos, speulen en slaopen kos. Vaoier, of wie 't ôk waar, voer 't karreke of din navenant ie kos stoelenmatten, pêrepluus oplappen, 'n bietje skarrelen of skooien. De groter kêinder spolden mi keres mi diksentêd weinig kleer aon en bêrvoets rond 't karreke of ze hongen aon môiers rok ês ze mi negossie langst de deur gonk", vertelde Kulhannes.

Wie geregeld, om niet te zeggen haast maandelijks met haar gezin door Liempde dokkelde, was zwarte Betsie. Een kordate vrouw met een grof gezicht, brede donkere wenkbrauwen, lange zwarte haren en malse lippen, waartussen zich af en toe 'n pijp klemde. Betsie was 'n echt schooierswijfke. Met vijf, zes kinderen om haar heen en 'n grote korf onder haar arm liep ze straat in, straat uit en van deur naar deur. D'ren korf zat vol negosie. Naalden, spelden, haken en ogen, lint en garen, motteballen, knopen, mesjes, schoenveters en kousebanden, borstels, schoensmeer, lepels en vorken, spiegeltjes en medailles, kruiskes, paternosters, kerkboekskes en nog meer kleinaosie (klein spul) zat er in de grote korf van zwarte Betsie. Voor 'n paar centen was je koopman of koopvrouw. Als Betsie aan de deur stond en ze kon niks verkopen dan vroeg ze beleefd om 'n stuk mik, 'n kop koffie, 'n glas melk, 'ne kwak rogge of boekweit. En rond 12 uur, tegen etenstijd, had ze graag 'n bord soep, wat gekookte of gebakken aardappelen, petaosie (stamp) of pap. Bij d'n ene boer kreeg ze 'n bordje pap en bij de andere wat stamppot of gekookte aardappelen. De petoasie en de gekookte of gebakken aardappelen en eventueel 'n stuk spek deed ze in 'n keteltje, dat ze bij d'r droeg en met het gevulde keteltje zocht ze 'n plekske langs de straat of slootkant, waar ze de kinderen om zich heen groepeerde en ieder uit het ketelke nemen mocht wat hij of zij kon.
"'t Waar 'n aorighêd ûm te zien. Betsie en de kêinder aten 't gelijk. Alleman aat ûit dezelfde pot en 't smaokte merakels", vertelde Kulhannes.
Betsie was getrouwd met Knoebis, 'ne lange mens met 'ne buik als 'n spurriekoe, die handelde in todden en breekwerk. Knoebis had naast 'n lang lijf een zwart paardje en een plat karreke. Om dit schooierskarreke stonden planken borden en over het karreke spande zich 'n grauw huifje. Achter, tegen het achterste bordje aan, hing 'n plaat, waarop geschreven stond:

Mijn naam is Knoebis, de toddeman,
'k Loop langs straat en grachten.
En roep daarbij uit volle borst:
'k Laat nooit mijn klanten wachten.

Voorin het karreke lag wat stro, waarop de kleinste overdag sliep en achterin lagen lappen, todden en breekwerk. Bordjes, schoteltjes, grote en kleine met of zonder scheur. Kommetjes zonder oor, witte en met een bloemetje erop. Tassen (koppen) waar 'ne hele kwak koffie in kon en theepotten met en zonder deksel.
Dit breekwerk ruilde Knoebis tegen todden of ander oud spul. Als toddenkruier was Knoebis gek op ouwe bullen.
"Hédde todden, hédde todden,
hédde nog todden, benen,
skenken of 'n ouw huudje?"
bralde hij als hij bij de mensen voor de deur stond.
"In dieën têd hâ'n de Liempdse miensen nie zo veul ouw todden. D'r kleer droegen ze lichelijk af en 'ne nêie lap op 'n aauw broek of 'n stopsel in 'n verleten stuk waar nie zo slim. Mêr zo mee en dan bleef er 'n snietselke over en mi de klêine worde-n-'t gâauwêchtig 'n grote hoop. Es môier d'r todden kwêt wôu, skudde d'n toddenkremer ze in 'ne baalzak en din ze wegen mi 'n halfmaons punderke", vertelde Kulhannes.

"Wilde centen of wilde oew todden rûilen tegen breekwerk?", vroeg Knoebis, zodra hij wist hoeveel todden er ongeveer waren. Dan kwakte hij de zak met todden op zijn karreke en gaf de mensen voor hun todden enkele centen of ruilde ze tegen 'n kommetje, 'n bordje of 'n schotelke.
In de zomerdag, tegen de avond als Betsie en de kinderen afgewerkt waren, zocht lange Knoebis een stil plekje, waar hij achter 'n heg, uit de wind, z'n karreke plaatste en z'n paardje uitspande. Tegen bedtijd kropen de oudere kinderen onder het karreke, Betsie, Knoebis en de kleinste kinderen er op, waar ze op wat todden en onder enkele lappen de zomerse nacht doorbrachten. Waren de avonden en nachten wat killer dan sliepen ze ooit bij Driek van Frense of Mieke Roest in Hezelaar, bij Frans van Eyndhoven op Kasteren, op de Blauw Hoef of bij Jan van Appeldoorn in Vrilkhoven in de schuur tussen het hooi en het strooi. "Op deez' plaotsen hâ'n veul skooiers, ês ze nie op hoos aontrôien, d'r vaste slaopplaots", zei Kulhannes.
Rond 1875 werd de Blauwe Hoeve bewoond door Jan en Koat van Gestel. Veel landlopers sliepen 's nachts bij hen in de schuur. Dit was een doorn in het oog van de pastoor, die op een gegeven moment hen daarover aansprak en zei, dat ze dit toch niet meer moesten toelaten. Jan en Kaot waren goede boerenmensen, die de pastoor respecteerden. Toch konden zij dit als Christelijke mensen niet goed slikken en hun antwoord was: "M'nheer pastoor, gé prikt wel dê we goed moeten zên vûr de êrm miensen en de naosten liefhebben. Die skooiers, die hier kommen slaopen, zên ôk êrm miensen". En hiermee kon de pastoor het doen en hadden Jan en Kaot het hunne gezegd.

Niet alleen op de Blauwe Hoeve, ook op de Veurhut brachten Betsie en haar gezin ooit de nacht door. De Veurhut was 'ne grote plak grond. Er groeide niks als hei en lag krêk langs de Boxtelsche pad, tegen 'n bos aan. "D'r stonne hil dik honde-, ezel- en ponniekarrekes van skooiers, die onder, in of 'n bietske bezije d'r karreke sliepen. 't Laag gelijk dûr mekare. Dè waar hil gewoon", meende Kulhannes.
De Veurhut was niet de enige plek in Liempde, waar schooierskarrekes en ook ooit het karreke van zwarte Betsie en lange Knoebis stonden. Nee. Ook onder de dubbele rij eikebomen naast het gemeentehuis langs de Keefheuvel en op het eind van de Ooiendonksestraat verzamelde zich het schooiersvolkje. De Ooiendonksestraat, ter hoogte van de Liempdse Heggen, op de scheiding van Liempde en Best was de grootste verzamelplaats. Hier stonden langs 'n bos en uit de hoge wind vaak veel schooierskarrekes en huiswagens. Ooit zo'n twintig bij mekaar en op Hoogtijdagen zelfs meer. Enkele schooiers bleven er een nacht en trokken dan weer verder, maar er waren er ook, die er enkele weken of meer huisden en van hieruit hun schooierswerk deden.
"Vanûit deez' kamp bewerkte mi keres ôk zwarte Betsie Boxtel, Best, Rooi en Liempt. Mi dik bezije 'ne klêine in d're slip en 'n hil dil kêinder aon d're rok kloefte ze mi van alderhande gerêi, dê nie veul wêirde hâ, langst de hoos. En ôk lange Knoebis, d're miens, die nie ûit z'n kleer stierf, din vanûit 't kamp mi z'n todden en breekwêrk ronddreilen", vertelde Kulhannes.

Waar lange Knoebis, als toddenkremer ook kwam, was bij Franske van Hoorn op d'n Berg. Franske was kleermaker en 'n apart manneke, die er af en toe langs naaide. Naast 'n kleermakerij had hij 'n herberg, het kwartjeslogement genoemd, waarin mensen van velerlei pluimage elkaar opzochten.
Er kwamen landlopers, wannenlappers, stoelenmatters, schooiers, enzovoorts. Ook enkele Liempdse mensen, die graag 'n borreltje hadden en tegen de losse en vaste klanten van Franske wilden aanbuurten, bezochten het kwartjeslogement.
"Veul skooiersmênnekes kwamen er en ôk wêfkes hâ'n er d'r hussel. Ik hè d'r nooit af heuren stûiten. 't Kos er locht aon toe gaon. Es sommigte Liempdse durskes over d'n Boxtelsche pad naor Boxtel mossen, zin d'r môier ôoit: 'Durske, paas toch op. Zie dè ge niks zegt en goed durloopt in de buurt van het logement.' En dè dinnen de durskes, ôk ês Knoebis aon 't pruven waar", vertelde Kulhannes.

Schooiers kwamen er veel in Liempde. Een ervan was Zwarte Betsie, die met 5, 6 kinderen rond haar door de straten trok met een korf vol negotie, naalden, spelden, haken en ogen, lint en garen, motteballen, knopen, mesjes, schoenveters en kousebanden, borstels, schoensmeer, lepels en vorken, spiegeltjes en medailles, kruiskes, paternosters, kerkboekskes en nog meer. Haar man, Lange Knoebis, handelde in todden, die hij ruilde tegen breekwerk.

Roger van Laere, KULHANNES, Liempde 1992, 169-173

voor 1992

Kulhannes    Kulhannes   

Betsie    Betsie   

Knoebis    Knoebis   

Drielk van Frense    Drielk van Frense   

Mieke Roest    Mieke Roest   

Hezelaar    Hezelaar   

Frans van Eyndhoven    Frans van Eyndhoven   

Jan van Appeldoorn    Jan van Appeldoorn   

Vrilkhoven    Vrilkhoven   

Kaot van Gestel    Kaot van Gestel   

Veurhut    Veurhut   

Keefheuvel    Keefheuvel   

Liempdse Heggen    Liempdse Heggen   

Franske van Hoorn    Franske van Hoorn   

Berg    Berg   

Liempde    Liempde   

Den Bosch    Den Bosch   

Kasteren    Kasteren   

Blauwe Hoeve    Blauwe Hoeve   

Boxtel    Boxtel   

Ooiendonksestraat    Ooiendonksestraat   

Best    Best   

Rooi    Rooi   

2013-03-01 14:46:20