Hoofdtekst
De Olde Tooverhekse
't Was 'n olde vrouwe. Op 't ooge leek ze wel tachentig jaor. Zee leup mit 'n stokkien, 't heufd bijnao op de grond.
Zee woende moederziele alleen in 'n klein huttien van paolen, stroo en heideplaggen, dat 'n heel ende buten 't dorp stond.
Gien boer wol heur in huus hebben en gien minsche kwam bij heur; want zee kon tooveren!
Nou is ze al lange dood, en 't kleine huusien is verbraand: de kwaôjonges hebben er op 'n keer 'n paoschvuur van 'emaekt. Da's al jaoren 'eleden; maor nog kan 'k mij heur precies veur de geest trekken, zoo as ze daor zoemers in de deure zat naor de locht te staeren, of naor 't dorpien, daor ze heur gelokkigste jaoren 'esleten hef.
Aarme vrouwe! wat hef ze in de leste daegen nog 'n bedroefd leven had! Lao'k 't oe ies even vertellen — net of 't nou gebeurt.
Kiek: effen bezieden de weg, 'n heel ende buten 't dorp, staot heur klein aarmoedig huttien. Er is één raempien in en nog wel zonder ruten; ze bin er wel in 'ewest, maor de kwaôjonges hebben ze heur allemaole mit kleine steenties in'egooid. 's Aovens gingen ze er mit 'n heele koppel naor toe en dee dan 't eerste 'n rutien kon inpotten, was de baos. Eerst leut ze Jannes de Lapper nog al ies gedurig koemen om er nijen in te zetten; maor dat hulp weinig, want alle aovens ging 't weêr van veuren of ân. Griep, de diender, kon er ook niks ân doen; éénmaol zol hij er ies op passen, maor doe hef een van de jonges hom 'eraekt mit 'n dikke steen, net op de kneukels, hè, dat de stok hom uut de hanen vleug. Nao dee tied hef hij hom op 'n ofstaand 'ehulden. — En nou hef ze er maor papiertjes veur 'eplakt of plaankies teugen 'espiekerd.
't Aarme minsche! zee gunnen heur 't licht in de oogen en de zunne in heur kaemertien neet; 't is er altied nacht in. Gelokkig zit ze in de deure, nou kù'we heur ies goed opnemen. Zee drag 'n old verscheuten kleetien, dat er uutzig, of ze beter daegen 'ekend hef. — Old is ze, heeld old; zee liekt wel tachentig jaor, maor misschien is ze ook wel tien jaor jonger, want 'n minsche kan soms veule older lieken as hij is. En jao, à'j heur in dat strakke gezichte kieken, mit dee diepe rimpels in 't veurheufd, dan mot ze 'n heel stormachtig leven achter de rogge hebben. Maor daor hef ze nooit van verteld. Ook weten er weinig, hoe heur eigenlike naeme is. "Olde tooverhekse," zoo kennen ze heur allemaole, van 'n klein kiend of.
Hier in 't kleine huusien hef ze nog zoo heel lange neet 'ewoend. Vrogger, doe ze uut dee groote stad 'ekoemen is — zoo as de minschen zeggen — hef ze 'n klein kaemertien in 't dorp 'ehuurd. Daor hef ze 'n tiedlaank heel stillegies en ofgezunderd 'eleefd. Ommegaank mit de boeren hà ze weinig, want de geslepenste babbelaors konnen niks wiezer van heur worden, en doe bleven ze, d' eene nao d' aandere, weg. "'t Was 'n raere," vertelden ze. — Eene was er maor op 't heele dorp, daor ze gedurig kwam; dat was de vrouwe van Jan Jaopiks, dee heur nog al ies vaeke 'n maoltien eerappels of 'n huspottien toestopte. Jan Jaopiks zelles zag heur neet graeg; hij was altied inwendig bange veur heur 'ewest: "Zee kon soms zoo raer kieken." Dat zeeden er meer; jao, er wordde op de koffievesietes al gaauw 'eflusterd, "dat ze 't neet op heur staon hadden." 't Leek net zo'n tooverhekse. Maor daor bleef 't 'n tiedlaank bij.
Jan Jaopiks vrouwe was wiezer, dee lachte wat om hekserije. Zee durfde gerust heur kleine kientien ân d'olde vrouwe te geven, as ze ies even achteruut mos naor de beesten. As 't Jan maor neet zag, want dan hà'j de poppen ân 't daansen. Nee, ze geleuft ân gien tooveren, daor hef ze 'n te goeie opveudinge veur 'ehad bij d'olde meister, waor ze altied as kiend in huus 'ewest is. Zie, zee is eigenlik 'n vundelink. Op 'n morgen — da's nou al 'n vieftig jaor 'eleden — lag ze in 'n klein maantien op meisters stoepe; och, zo'n klein lief wormpien. De vleugelties mankeerden er maor ân, aanders was 't net 'n engeltien 'ewest. Meister hâ zelles gien kienders en doe hef hij 't kleine stumpertien as zien eigen ân'eneumen. Engeltien hef hij heur ook 'eneumd. — Nou is de olde man al lange dood; maor gedurig denkt ze nog ân hom: 't was zo'n goeie man en hij hef heur zo'n boel 'eleerd, daor 'n aander niks van wet. En as ze in heur eenzemheid zit, is 't net of ze 't hom nog heurt zeggen, as er over tooverije 'espreuken wordde: "Zonder Gods wille zal er gien haor op ons heufd 'ekrenkt worden."
Nee, Engel geleuft er ook niks van, maor heur man zooveul te meer, al is 't aêrs 'n goeie kerel. Och, 't was hom ook mit de paplepel as 't waore in'egeven. Zien moeder geleufde er ook zoo staark ân: dee was zelles al ies betooverd 'ewest! — Wat 'n moeder vertelt, geleuft 'n kiend zoo graeg, en wà'j as kiend geleuven, gaot er nooit goed weer uut. — Engel hâ 't er wel zoo vaeke mit hom over 'ehad, maor daor was niks ân te doen 'ewest — en daoromme leut ze de olde vrouwe maor bij heur koemen, as hij neet t'huus was. "Wat het ooge neet zig, deert het harte neet."
Och, 't moch neet eens lange duren. 't Heele kleingien was ies ongesteld 'eworden, en Jan hâ de "olde tange" — zoo neumde hij heur altied — effen te veuren toevallig bij de wiege 'ezien, 't haantien van de kleine in heur groote, gele vingers. 't Was wel weêr 'ebeterd, Goddaank! maor hij hadde heur toch veur de securigheid verbeuden om ooit weer 'n voete over zien drumpel te zetten.
En 't was net of 't spul sprak: om deezelfde tied was 't van flusteren tot schreeuwen 'ekoemen, dat de olde vrouwe 'n tooverhekse was. Jao, 't was wel waor, want 'n klein jongien — vertelden ze — hâ ze 'n appel 'egeven, o zo'n mooie bellefleur! en zee had er bij 'ezegd, dat hij hom gaauw op mos eten. Maor de moeder hâ 't gelokkig 'ezien en dee was wiezer 'ewest: zee hâ de mooie appel in 'n komme op 't kammenet 'elegd, en d' aandere morgen — 't is waor gebeurd! -- d' aandere morgen lag er 'n dikke, gele padde in. Hè! 't is om te griezelen! Zóó veurzichtig moe'j wezen!
Van dee tied of wol gien minsche heur meer in huus hebben. As ze op de straote kwam, reupen de moeders heur kienders in huus, en as ze op 'n boerenaarve ofkwam, worden de baandeldeuren dichte 'egooid, dat ze neet bij de beesten kon koemen; want om de zeuven jaor — wordt er 'ezegd — moên de tooverheksen er eene leveren, 'n minsche of 'n beest, en as ze 't neet doen, dan komp Haansien mit de peerdepoote en draeit heur effenties de nekke omme. De aandere morgen zitten ze op 'n stoel veur 't bedde, 't heufd naor de verkeerde kaant.
't Kaemertien mos ze ook uut, want zee kon de hure neet meer betaelen. Vrogger braeidde ze nog al ies veur 'n aander, maor dat was ook daon, nou de boeren wusten, dat ze mit de Kwaô ommegonk. As de kousen ies betooverd wassen!
'n Paer medeliedende minschen — sommigen zeggen, dat Jaopiks Engel 't betaeld hef — hebben heur buten 't dorp 'n klein huttien neêr'ezet, en daor woent ze nou al sedert jaoren.
't Is aovond.
De olde tooverhekse — zoo zù'we heur nou ook maor neumen — zit bij d' heerd in 't vuur te kieken. Da's wel aordig à'j niks te doen hebben. A'j zoo in de gleundige kolen staeren, dan kù'j er alles uut maeken, en oe strakker ò'j kieken, hoe meer figuren ò'j zien en hoe vremder of ze worden. Misschien zig ze er heur heele leven wel in. En dat leven, o! 't is 'n droom 'ewest, maor 'n aekelige, wilde droom — — — Och, hadde heur moeder maor wat langer 'eleefd, dan zol alles neet zoo verkeerd 'eloopen hebben; dan zol heur vaeder neet zoo ân de draank 'ekoemen hebben. Alle aovens gink hij de deure uut, doe zien vrouwe dood was, en dan kwam hij soms de heele nacht neet weêr t'huus. En doe de leste cent op was, doe 't leste stok huusraod in de uutdraegerswinkel stond, doe wordde hij zoo ziek en kon gien cent meer verdienen. Medelieden was er neet, want was er ééne deur eigen schuld ongelokkig 'eworden, dan was 't heur vaeder 'ewest. — Och, as heur moeder nog maor 'eleefd hadde, dan zol 't zoo areg neet 'eloopen hebben! — En doe hij daor zoo ziek neerlag en gien minsche helpen wol, kwam er 'n heer in huus, och, zo'n aordige heer! en dee gaf heur geld, geld veur brood en veur 'n heele boel dingen meer. — Zee was doe nog maor 'n kiend, zeuventien jaor!
Kiek, nou gleuien heur oogen as 't vuur ân d' heerd, en zee balt de voesten, net of ze hom daor zig in de gleundige kolen. "0, dee vaalschaord! dee verleider! As ze hom zoo ies zag as daor in 't vuur, hè! .... want wat zee 'eworden is, dat hef hij heur 'emaekt! — — — En heur kiend, o God! zo'n mooi kiend, hef ze ...."
Heurde ze daor neet wat op de weg? Nee, dat zal verbeelinge 'ewest hebben.
Kiek, net as 't vuur: zwarte rook, heldere vlammen, knapperende vonken, gleundige kolen, wilde, vremde figuren — zóó is heur leven 'ewest. Maor nou is 't gaauw uut'evlamd.
St! . . .
't Is toch gien verbeelinge 'ewest. Op de weg, van de kaant van 't dorp, komp volk ân. Jonges bin 't neet; 't bin volwassen kerels en zee hebben stokken, gaffels en heuivorken in de haand. Jan Jaopiks is veurân en schient het heufd van de troep te wezen.
"Minschen!" zeg hij, "pas goed op, dat ze neet hier of daor uut ontsnapt. Daor 'n aander pas mit de haand deur kan, gaot dat heksegoed heelemaol deur."
"Jao, daor kan ik oe wat van vertellen," zeg 'n aander; "doe ze nog op 't dorp woende, mos ik ies bij heur wezen; eerst keek ik deur de blienden of ze er wel in was. Jao, zee zat er. En doe'k de deure lus 'edaon hadde, leup er 'n groote, zwarte katte op d' heerd en zee was vort!"
"En ik heb heur ies op 'n bessemstok uut de schorsteen zien koemen," schreeuwt 'n darde, "doe gink ze naor Pesse om mit de Duvel te daansen!"
"En mien schaop het ze betooverd!" rop Geert de Maauwert; "dreemaol hef ze 't over de kop 'estreken, en 't aarme beest hef gien gezond ure meer had."
"En mien kiend hef ze naor 't kaarkhof 'ebrocht," zeg er weêr eene.
"En mien vrouwe hef ze behekst," rop Jan Jaopiks weêr; "maor mit zal ze, beter maeken zal ze heur weer, of aanders! .... neet levendig komp ze uut mien vingers!"
Nog altied zit de olde vrouwe in 't vuur te staeren. 't Leste vonkien is uut'egleuid en 't kleine laampien begunt zoo donker te branen. Jao, donker, zoo is in de leste jaoren heur leven ook 'ewest. Eenzem, zoo as ze daor nou zit, hef ze al zoo lange 'ezeten. Gien minsche komp bij heur; allemaole kieken ze heur mit de nekke ân, allemaole mieden ze heur as de pest. — Och, dat onze Lievenheere heur nou maor opeischte, dan was al dee ellende veurbij. Zee hef de rust nou wel verdiend. In de leste jaoren hef ze genog 'eleden, om de zunde van heur heele leven te boeten. En mit de dag wordt ze zwakker. Wat is ze nog meu van strak, dat ze effenties naor 't dorp 'ewest is, effentjes maor naor Jaopiks Engel — misschien veur 't leste! — Zee mog er wel neet in huus koemen, maor zee kon 't neet langer uutstaon. — Gewoonlik krig ze alle weken 'n maantien mit eerappels en ook nog wel ies wat aanders. Dat brengt heur de knecht van Jan Jaopiks. Hij hef nooit willen zeggen van wee of 't komp, maar 't kan alleen van Engel wezen; aanders is er gien minsche, dee medelieden mit heur hef. Maor eergister was de weke al omme, en doe hef ze niks 'ekregen, en gister ook neet en van daege nog neet. Och, 't is niks, eten hef ze nog wel en 't wil er toch ook neet best meer deur. Maor Engel mos ziek wezen, dat hef ze ân heur zelles 'eveuld. Nee, dat kon ze neet langer uutstaon. In schemeraovend is ze er effen naor toe 'eloopen. Jan Jaopiks was de deure uut, dat truf gelokkig. — Jao, 't was wel zoo: Engel was ziek; neet slim, Goddaank; zwaor verkolden. Och, wat was ze bliede, dat ze d'olde stumper nog ies zag. Maor zee mos heur veural neet ongerust maeken en gaauw weer vort gaon; want zee wust wel hoe Jan was. As hij heur zag, was er gien hemelsche raod toe! — Nee, Jan hef heur neet 'ezien; zee is de schuurdeure weêr uut 'egaon en stillegies naor huus toe; wel tienmaol hef ze 'erust op heur stokkien, zóó meu was ze. Maor al hef Jan Jaopiks heur neet 'ezien, 'n aander wel, en veur dat hij thuus was, wust hij al, dat de olde tooverhekse in zien huus 'ewest was. Doe is hom in eens 'n locht op'egaon: zien vrouwe was betooverd! En Geert de Maauwert zee 't ook. — Er was maor een middel op om heur weer beter te maeken: hij mos de hekse in huus zien te kriegen en mit 't mes op de keel noodzaeken, om zien vrouwe weer te genezen. De Duvelbaander haelen was ook wel goed, maor in dee tied zol ze kunnen staarven. Nee, zee mossen heur zelles hebben! — En mit 'n man of tiene bin ze er op uut'egaon om heur op te haelen.
Nou bin ze er.
Eene van de troep klimt op 't dak en legt 'n plaanke op de schorsteen; zee moch er aanders ies uutvliegen in de gedaonte van 'n kraeie.
"Zie zoo, gao nou oen gaank maor!"
Bons! 'n trap op de deure.
Gien antwoord.
Nog ies weer: bons!
"Er uut, olde tooverhekse!"
"Jonges, maek vort, aanders veraandert ze heur," zeg er eene.
"A'j 'n katte of 'n hond zien," rop Jan Jaopiks, "stik er dan maor gerust op in. 'n Hekse kù'j toch neet kepot maeken. A'j heur van aovend dood slaon, is ze morgenochend weer levendig!"
"Er uut, olde tooverhekse!"
Nog 'n trap: bons! Daor vlig de deure lus, dee van binnen op de grundel zat.
Daor zit ze nog op de stoel bij de kolde heerd.
Waoromme gaon de helden er nou neet in? Waoromme stooten ze nou neet toe mit heur vorken en gaffels? De deure is jommers lus en daor zit ze. Kiek, daor staon ze nou, net of ze 'n slag van de meule 'ehad hebben. 't Olde minsche mot eerst nog vraogen, wat ze van heur hebben willen.
"Wà'k van oe hebben wil," zeg Jan, dee 't eerste de vieve weêr bij mekaere hef, "wà'k van oe hebben wil? Vraog iej dat nog? Iej hebben mien vrouwe betooverd en iej zullen mit om heur weer beter te maeken, of aanders ...!"
"Och God, mien jonge!" zeg ze, "à'k dat in mien macht hadde, dan zol ze nooit 'n ongezond ure weêr hebben."
"Alloo, mit, duvelskiend, kom!"
"Ik kan neet," krit ze, "heb toch medelieden mit 'n old minsche."
"Zaggies ân, Jan!" zeg er eene, "ik geleuve zoo waor, dat ze ziek is."
"Ik wil er niks meer mit te doen hebben," zeg 'n aander, "kiek ze ies wit worden en kiek dee oogen ies raer staon."
"0 God, zee staarft! Toe Jan, vraog heur nog wat."
Miteen loopen ze weg en laoten Jan alleen veur 't gelag zitten.
En Jan: "He'j mien vrouwe dan neet betooverd?"
"Nee" schuddet ze mit heur gries heufd.
"Wat he'j dan strakkies in mien huus 'edaon, bij mien vrouwe?"
Daor slat ze de oogen weêr op, en mit inspanninge van al heur kracht flustert ze: "'t Is mien kiend!"
Nou zakt ze in mekaêre -— dood! -— En 't laampien op de taofel gaot uut — van de tocht — —
De aandere morgen wordde er in 't dorp verteld, dat de olde hekse dood was. De zeuven jaor wassen omme 'ewest en zee had er gien ééne kunnen leveren.
't Was 'n olde vrouwe. Op 't ooge leek ze wel tachentig jaor. Zee leup mit 'n stokkien, 't heufd bijnao op de grond.
Zee woende moederziele alleen in 'n klein huttien van paolen, stroo en heideplaggen, dat 'n heel ende buten 't dorp stond.
Gien boer wol heur in huus hebben en gien minsche kwam bij heur; want zee kon tooveren!
Nou is ze al lange dood, en 't kleine huusien is verbraand: de kwaôjonges hebben er op 'n keer 'n paoschvuur van 'emaekt. Da's al jaoren 'eleden; maor nog kan 'k mij heur precies veur de geest trekken, zoo as ze daor zoemers in de deure zat naor de locht te staeren, of naor 't dorpien, daor ze heur gelokkigste jaoren 'esleten hef.
Aarme vrouwe! wat hef ze in de leste daegen nog 'n bedroefd leven had! Lao'k 't oe ies even vertellen — net of 't nou gebeurt.
Kiek: effen bezieden de weg, 'n heel ende buten 't dorp, staot heur klein aarmoedig huttien. Er is één raempien in en nog wel zonder ruten; ze bin er wel in 'ewest, maor de kwaôjonges hebben ze heur allemaole mit kleine steenties in'egooid. 's Aovens gingen ze er mit 'n heele koppel naor toe en dee dan 't eerste 'n rutien kon inpotten, was de baos. Eerst leut ze Jannes de Lapper nog al ies gedurig koemen om er nijen in te zetten; maor dat hulp weinig, want alle aovens ging 't weêr van veuren of ân. Griep, de diender, kon er ook niks ân doen; éénmaol zol hij er ies op passen, maor doe hef een van de jonges hom 'eraekt mit 'n dikke steen, net op de kneukels, hè, dat de stok hom uut de hanen vleug. Nao dee tied hef hij hom op 'n ofstaand 'ehulden. — En nou hef ze er maor papiertjes veur 'eplakt of plaankies teugen 'espiekerd.
't Aarme minsche! zee gunnen heur 't licht in de oogen en de zunne in heur kaemertien neet; 't is er altied nacht in. Gelokkig zit ze in de deure, nou kù'we heur ies goed opnemen. Zee drag 'n old verscheuten kleetien, dat er uutzig, of ze beter daegen 'ekend hef. — Old is ze, heeld old; zee liekt wel tachentig jaor, maor misschien is ze ook wel tien jaor jonger, want 'n minsche kan soms veule older lieken as hij is. En jao, à'j heur in dat strakke gezichte kieken, mit dee diepe rimpels in 't veurheufd, dan mot ze 'n heel stormachtig leven achter de rogge hebben. Maor daor hef ze nooit van verteld. Ook weten er weinig, hoe heur eigenlike naeme is. "Olde tooverhekse," zoo kennen ze heur allemaole, van 'n klein kiend of.
Hier in 't kleine huusien hef ze nog zoo heel lange neet 'ewoend. Vrogger, doe ze uut dee groote stad 'ekoemen is — zoo as de minschen zeggen — hef ze 'n klein kaemertien in 't dorp 'ehuurd. Daor hef ze 'n tiedlaank heel stillegies en ofgezunderd 'eleefd. Ommegaank mit de boeren hà ze weinig, want de geslepenste babbelaors konnen niks wiezer van heur worden, en doe bleven ze, d' eene nao d' aandere, weg. "'t Was 'n raere," vertelden ze. — Eene was er maor op 't heele dorp, daor ze gedurig kwam; dat was de vrouwe van Jan Jaopiks, dee heur nog al ies vaeke 'n maoltien eerappels of 'n huspottien toestopte. Jan Jaopiks zelles zag heur neet graeg; hij was altied inwendig bange veur heur 'ewest: "Zee kon soms zoo raer kieken." Dat zeeden er meer; jao, er wordde op de koffievesietes al gaauw 'eflusterd, "dat ze 't neet op heur staon hadden." 't Leek net zo'n tooverhekse. Maor daor bleef 't 'n tiedlaank bij.
Jan Jaopiks vrouwe was wiezer, dee lachte wat om hekserije. Zee durfde gerust heur kleine kientien ân d'olde vrouwe te geven, as ze ies even achteruut mos naor de beesten. As 't Jan maor neet zag, want dan hà'j de poppen ân 't daansen. Nee, ze geleuft ân gien tooveren, daor hef ze 'n te goeie opveudinge veur 'ehad bij d'olde meister, waor ze altied as kiend in huus 'ewest is. Zie, zee is eigenlik 'n vundelink. Op 'n morgen — da's nou al 'n vieftig jaor 'eleden — lag ze in 'n klein maantien op meisters stoepe; och, zo'n klein lief wormpien. De vleugelties mankeerden er maor ân, aanders was 't net 'n engeltien 'ewest. Meister hâ zelles gien kienders en doe hef hij 't kleine stumpertien as zien eigen ân'eneumen. Engeltien hef hij heur ook 'eneumd. — Nou is de olde man al lange dood; maor gedurig denkt ze nog ân hom: 't was zo'n goeie man en hij hef heur zo'n boel 'eleerd, daor 'n aander niks van wet. En as ze in heur eenzemheid zit, is 't net of ze 't hom nog heurt zeggen, as er over tooverije 'espreuken wordde: "Zonder Gods wille zal er gien haor op ons heufd 'ekrenkt worden."
Nee, Engel geleuft er ook niks van, maor heur man zooveul te meer, al is 't aêrs 'n goeie kerel. Och, 't was hom ook mit de paplepel as 't waore in'egeven. Zien moeder geleufde er ook zoo staark ân: dee was zelles al ies betooverd 'ewest! — Wat 'n moeder vertelt, geleuft 'n kiend zoo graeg, en wà'j as kiend geleuven, gaot er nooit goed weer uut. — Engel hâ 't er wel zoo vaeke mit hom over 'ehad, maor daor was niks ân te doen 'ewest — en daoromme leut ze de olde vrouwe maor bij heur koemen, as hij neet t'huus was. "Wat het ooge neet zig, deert het harte neet."
Och, 't moch neet eens lange duren. 't Heele kleingien was ies ongesteld 'eworden, en Jan hâ de "olde tange" — zoo neumde hij heur altied — effen te veuren toevallig bij de wiege 'ezien, 't haantien van de kleine in heur groote, gele vingers. 't Was wel weêr 'ebeterd, Goddaank! maor hij hadde heur toch veur de securigheid verbeuden om ooit weer 'n voete over zien drumpel te zetten.
En 't was net of 't spul sprak: om deezelfde tied was 't van flusteren tot schreeuwen 'ekoemen, dat de olde vrouwe 'n tooverhekse was. Jao, 't was wel waor, want 'n klein jongien — vertelden ze — hâ ze 'n appel 'egeven, o zo'n mooie bellefleur! en zee had er bij 'ezegd, dat hij hom gaauw op mos eten. Maor de moeder hâ 't gelokkig 'ezien en dee was wiezer 'ewest: zee hâ de mooie appel in 'n komme op 't kammenet 'elegd, en d' aandere morgen — 't is waor gebeurd! -- d' aandere morgen lag er 'n dikke, gele padde in. Hè! 't is om te griezelen! Zóó veurzichtig moe'j wezen!
Van dee tied of wol gien minsche heur meer in huus hebben. As ze op de straote kwam, reupen de moeders heur kienders in huus, en as ze op 'n boerenaarve ofkwam, worden de baandeldeuren dichte 'egooid, dat ze neet bij de beesten kon koemen; want om de zeuven jaor — wordt er 'ezegd — moên de tooverheksen er eene leveren, 'n minsche of 'n beest, en as ze 't neet doen, dan komp Haansien mit de peerdepoote en draeit heur effenties de nekke omme. De aandere morgen zitten ze op 'n stoel veur 't bedde, 't heufd naor de verkeerde kaant.
't Kaemertien mos ze ook uut, want zee kon de hure neet meer betaelen. Vrogger braeidde ze nog al ies veur 'n aander, maor dat was ook daon, nou de boeren wusten, dat ze mit de Kwaô ommegonk. As de kousen ies betooverd wassen!
'n Paer medeliedende minschen — sommigen zeggen, dat Jaopiks Engel 't betaeld hef — hebben heur buten 't dorp 'n klein huttien neêr'ezet, en daor woent ze nou al sedert jaoren.
't Is aovond.
De olde tooverhekse — zoo zù'we heur nou ook maor neumen — zit bij d' heerd in 't vuur te kieken. Da's wel aordig à'j niks te doen hebben. A'j zoo in de gleundige kolen staeren, dan kù'j er alles uut maeken, en oe strakker ò'j kieken, hoe meer figuren ò'j zien en hoe vremder of ze worden. Misschien zig ze er heur heele leven wel in. En dat leven, o! 't is 'n droom 'ewest, maor 'n aekelige, wilde droom — — — Och, hadde heur moeder maor wat langer 'eleefd, dan zol alles neet zoo verkeerd 'eloopen hebben; dan zol heur vaeder neet zoo ân de draank 'ekoemen hebben. Alle aovens gink hij de deure uut, doe zien vrouwe dood was, en dan kwam hij soms de heele nacht neet weêr t'huus. En doe de leste cent op was, doe 't leste stok huusraod in de uutdraegerswinkel stond, doe wordde hij zoo ziek en kon gien cent meer verdienen. Medelieden was er neet, want was er ééne deur eigen schuld ongelokkig 'eworden, dan was 't heur vaeder 'ewest. — Och, as heur moeder nog maor 'eleefd hadde, dan zol 't zoo areg neet 'eloopen hebben! — En doe hij daor zoo ziek neerlag en gien minsche helpen wol, kwam er 'n heer in huus, och, zo'n aordige heer! en dee gaf heur geld, geld veur brood en veur 'n heele boel dingen meer. — Zee was doe nog maor 'n kiend, zeuventien jaor!
Kiek, nou gleuien heur oogen as 't vuur ân d' heerd, en zee balt de voesten, net of ze hom daor zig in de gleundige kolen. "0, dee vaalschaord! dee verleider! As ze hom zoo ies zag as daor in 't vuur, hè! .... want wat zee 'eworden is, dat hef hij heur 'emaekt! — — — En heur kiend, o God! zo'n mooi kiend, hef ze ...."
Heurde ze daor neet wat op de weg? Nee, dat zal verbeelinge 'ewest hebben.
Kiek, net as 't vuur: zwarte rook, heldere vlammen, knapperende vonken, gleundige kolen, wilde, vremde figuren — zóó is heur leven 'ewest. Maor nou is 't gaauw uut'evlamd.
St! . . .
't Is toch gien verbeelinge 'ewest. Op de weg, van de kaant van 't dorp, komp volk ân. Jonges bin 't neet; 't bin volwassen kerels en zee hebben stokken, gaffels en heuivorken in de haand. Jan Jaopiks is veurân en schient het heufd van de troep te wezen.
"Minschen!" zeg hij, "pas goed op, dat ze neet hier of daor uut ontsnapt. Daor 'n aander pas mit de haand deur kan, gaot dat heksegoed heelemaol deur."
"Jao, daor kan ik oe wat van vertellen," zeg 'n aander; "doe ze nog op 't dorp woende, mos ik ies bij heur wezen; eerst keek ik deur de blienden of ze er wel in was. Jao, zee zat er. En doe'k de deure lus 'edaon hadde, leup er 'n groote, zwarte katte op d' heerd en zee was vort!"
"En ik heb heur ies op 'n bessemstok uut de schorsteen zien koemen," schreeuwt 'n darde, "doe gink ze naor Pesse om mit de Duvel te daansen!"
"En mien schaop het ze betooverd!" rop Geert de Maauwert; "dreemaol hef ze 't over de kop 'estreken, en 't aarme beest hef gien gezond ure meer had."
"En mien kiend hef ze naor 't kaarkhof 'ebrocht," zeg er weêr eene.
"En mien vrouwe hef ze behekst," rop Jan Jaopiks weêr; "maor mit zal ze, beter maeken zal ze heur weer, of aanders! .... neet levendig komp ze uut mien vingers!"
Nog altied zit de olde vrouwe in 't vuur te staeren. 't Leste vonkien is uut'egleuid en 't kleine laampien begunt zoo donker te branen. Jao, donker, zoo is in de leste jaoren heur leven ook 'ewest. Eenzem, zoo as ze daor nou zit, hef ze al zoo lange 'ezeten. Gien minsche komp bij heur; allemaole kieken ze heur mit de nekke ân, allemaole mieden ze heur as de pest. — Och, dat onze Lievenheere heur nou maor opeischte, dan was al dee ellende veurbij. Zee hef de rust nou wel verdiend. In de leste jaoren hef ze genog 'eleden, om de zunde van heur heele leven te boeten. En mit de dag wordt ze zwakker. Wat is ze nog meu van strak, dat ze effenties naor 't dorp 'ewest is, effentjes maor naor Jaopiks Engel — misschien veur 't leste! — Zee mog er wel neet in huus koemen, maor zee kon 't neet langer uutstaon. — Gewoonlik krig ze alle weken 'n maantien mit eerappels en ook nog wel ies wat aanders. Dat brengt heur de knecht van Jan Jaopiks. Hij hef nooit willen zeggen van wee of 't komp, maar 't kan alleen van Engel wezen; aanders is er gien minsche, dee medelieden mit heur hef. Maor eergister was de weke al omme, en doe hef ze niks 'ekregen, en gister ook neet en van daege nog neet. Och, 't is niks, eten hef ze nog wel en 't wil er toch ook neet best meer deur. Maor Engel mos ziek wezen, dat hef ze ân heur zelles 'eveuld. Nee, dat kon ze neet langer uutstaon. In schemeraovend is ze er effen naor toe 'eloopen. Jan Jaopiks was de deure uut, dat truf gelokkig. — Jao, 't was wel zoo: Engel was ziek; neet slim, Goddaank; zwaor verkolden. Och, wat was ze bliede, dat ze d'olde stumper nog ies zag. Maor zee mos heur veural neet ongerust maeken en gaauw weer vort gaon; want zee wust wel hoe Jan was. As hij heur zag, was er gien hemelsche raod toe! — Nee, Jan hef heur neet 'ezien; zee is de schuurdeure weêr uut 'egaon en stillegies naor huus toe; wel tienmaol hef ze 'erust op heur stokkien, zóó meu was ze. Maor al hef Jan Jaopiks heur neet 'ezien, 'n aander wel, en veur dat hij thuus was, wust hij al, dat de olde tooverhekse in zien huus 'ewest was. Doe is hom in eens 'n locht op'egaon: zien vrouwe was betooverd! En Geert de Maauwert zee 't ook. — Er was maor een middel op om heur weer beter te maeken: hij mos de hekse in huus zien te kriegen en mit 't mes op de keel noodzaeken, om zien vrouwe weer te genezen. De Duvelbaander haelen was ook wel goed, maor in dee tied zol ze kunnen staarven. Nee, zee mossen heur zelles hebben! — En mit 'n man of tiene bin ze er op uut'egaon om heur op te haelen.
Nou bin ze er.
Eene van de troep klimt op 't dak en legt 'n plaanke op de schorsteen; zee moch er aanders ies uutvliegen in de gedaonte van 'n kraeie.
"Zie zoo, gao nou oen gaank maor!"
Bons! 'n trap op de deure.
Gien antwoord.
Nog ies weer: bons!
"Er uut, olde tooverhekse!"
"Jonges, maek vort, aanders veraandert ze heur," zeg er eene.
"A'j 'n katte of 'n hond zien," rop Jan Jaopiks, "stik er dan maor gerust op in. 'n Hekse kù'j toch neet kepot maeken. A'j heur van aovend dood slaon, is ze morgenochend weer levendig!"
"Er uut, olde tooverhekse!"
Nog 'n trap: bons! Daor vlig de deure lus, dee van binnen op de grundel zat.
Daor zit ze nog op de stoel bij de kolde heerd.
Waoromme gaon de helden er nou neet in? Waoromme stooten ze nou neet toe mit heur vorken en gaffels? De deure is jommers lus en daor zit ze. Kiek, daor staon ze nou, net of ze 'n slag van de meule 'ehad hebben. 't Olde minsche mot eerst nog vraogen, wat ze van heur hebben willen.
"Wà'k van oe hebben wil," zeg Jan, dee 't eerste de vieve weêr bij mekaere hef, "wà'k van oe hebben wil? Vraog iej dat nog? Iej hebben mien vrouwe betooverd en iej zullen mit om heur weer beter te maeken, of aanders ...!"
"Och God, mien jonge!" zeg ze, "à'k dat in mien macht hadde, dan zol ze nooit 'n ongezond ure weêr hebben."
"Alloo, mit, duvelskiend, kom!"
"Ik kan neet," krit ze, "heb toch medelieden mit 'n old minsche."
"Zaggies ân, Jan!" zeg er eene, "ik geleuve zoo waor, dat ze ziek is."
"Ik wil er niks meer mit te doen hebben," zeg 'n aander, "kiek ze ies wit worden en kiek dee oogen ies raer staon."
"0 God, zee staarft! Toe Jan, vraog heur nog wat."
Miteen loopen ze weg en laoten Jan alleen veur 't gelag zitten.
En Jan: "He'j mien vrouwe dan neet betooverd?"
"Nee" schuddet ze mit heur gries heufd.
"Wat he'j dan strakkies in mien huus 'edaon, bij mien vrouwe?"
Daor slat ze de oogen weêr op, en mit inspanninge van al heur kracht flustert ze: "'t Is mien kiend!"
Nou zakt ze in mekaêre -— dood! -— En 't laampien op de taofel gaot uut — van de tocht — —
De aandere morgen wordde er in 't dorp verteld, dat de olde hekse dood was. De zeuven jaor wassen omme 'ewest en zee had er gien ééne kunnen leveren.
Onderwerp
SINSAG 0586 - Von Hexe empfangene Äpfel verwandeln sich in Kröten 
SINSAG 0586 - Von Hexe empfangene Äpfel verwandeln sich in Kröten 
Beschrijving
Iedereen in het dorp was bang voor een 80-jarige vrouw, die kon toveren (een van haar gekregen appel werd tot een pad), alleen Jan Japiks' vrouw Engel, een naam haar gegeven door de schoolmeester, die haar als vondeling geadopteerd had, was wijzer en lachte erom en hielp de oude vrouw. Maar als Engel ziek wordt, kan ze de vrouw niet helpen en deze gaat bij haar langs, wordt echter door iemand gezien, die het aan Jan overbrieft, die dan ervan overtuigd is, dat zijn vrouw betoverd is, en met een bende buurtbewoners gaat hij naar het huis van de oude vrouw en schreeuwt tegen haar, dat ze zijn vrouw moet onttoveren. De anderen zien dat de vrouw ziek is, zelfs stervende, en gaan ervandoor en de vrouw bekent tegen Jan, dat Engel haar kind is, en sterft dan.
Bron
Collectie Boekenoogen (archief Meertens Instituut)
Commentaar
eind 19e eeuw
Het verhaal is als een boekje te Steenwijk gedrukt als "snelpersdruk van A. Smit" en aan Boekenoogen toegezonden, maar het is tevens gepubliceerd in Joh. A. en L. Leopold, Van de Schelde tot de Weichsel. Nederduitsche dialecten in dicht en ondicht. Groningen 1882, deel 1, p.544-550: A. Smit: 'De Olde Tooverhekse'.
Von Hexe empfangene Äpfel verwandeln sich in Kröten
Naam Overig in Tekst
Jannes de Lapper
Jannes de Lapper
Griep
Griep
Jan Japiks
Jan Japiks
God
God
Hansje met de paardepoot
Hansje met de paardepoot
Geert de Maauwert
Geert de Maauwert
Duivel
Duivel
Naam Locatie in Tekst
Engel
Engel
Kwade
Kwade
Pesse
Pesse
Datum Invoer
2013-03-01 14:46:22