BLECOURTNB0329 - 6.4. Het proces van Anneken Thys

6.4. Het proces van Anneken Thys
Hoewel pas door het bestuderen van de stukken over elke in de processen betrokken man of vrouw iets duidelijk kan worden van hun onderlinge relaties en afhankelijkheid, laat ik hier als voorbeeld van de wijze waarop zo'n heksenproces werd gevoerd alle stukken over één 'heks' volgen. Het betreft hier één van de reeks van processen die in 1595 te Lierop werden gevoerd (zie 6.3.).

Confessie gedaen in Scherpe examinatie met roeyen by Anneken Thys voer Hendrick Dircs ende Willem Nelis, Schepenen tot Mierlo, in absentie van Schepenen van Lyrop ende tot huer versueck op den xxiie septembris 1595.

In den yersten gevraecht off sy haer aen den viant oyt heeft overgegeven? Seecht, haer over gegeven te hebben, deur dien hy hair beloifde gelts ende goets genoch te geven.
Gevraecht hoe den viant haren boel genoemt was? Seecht dat hy genoemt was Croeshaen.
Gevraecht hoe hy gecleet ende in habyt was? Seecht int root, met enen Swarten hoet op syn hooft ende een witte veder daer op. Gevraecht off int over geven aen haren boel, hy haer het Chrisma heeft uut genoemen? Seecht Ja, ende haer doen verlochenen haer Christenheyt.
Gevraecht of sy met haren boel Croeshaen noyt en heeft gheboeleert? Seecht met hun geboeleert te hebben over den Seven jaren gheleden, Seggende van nature Cout te syn.
Gevraecht off sy noyt ten dans en is geweest ende tot wat plaetsche? Seecht ten dans geweest te syn int Au Goor tot Lyrop.
Gevraecht wie daer ten dans noch meer waren ende wanneer den dans daer worde ghehouden? Seecht dat den dans worde gehouden int aencomen van den oochst lestleden, ende dat dair oick in den dans waren, Nees Gommers, Fye Hanen, Merri Ruyters, Mari Minckel, Heyl Genen ende Margriet Mynsheren, alle woonachtich tot Lyrop. Gevraecht hoe sy ten dans quaem, gegaen off gevloghen? Seecht daer gecomen te zyn vlieghende, ende haer Smeerden uut den Smeerpot Staende tot Nees Gommers.
Gevraecht off op den dans int Au Goor nyemants meer en was than die vrouwe van Lyrop die sy hier vorens heeft genoemt? Seecht datter noch was een vrouwe van helmont, etc.
Gevraecht off sy niet en heeft betovert beesten off menschen? Seecht deur bedwanck van haren boel Croeshaer betovert te hebben hair eyghen beesten ende oick die koe van Anneken Balthis. Gevraecht wat menschen sy heeft betovert? Seecht betovert te hebben die dochter van Anneken Balthis, geleden omtrent een halleff jaer.
Gevraecht waer mede sy dat dede? Seecht dat sy dat dede met enen ghetas ende dronck biers daer sy poeyer in dede dwelck haren boel hair gegeven hat.
Gevraecht waer mede sy den dans hielden int Au Goor tot Lyrop daer se gedanst hebben, met Singhen off met Spelen? Seecht dat die viant Speelde op een veel en datter waren meer ander instrumenten van Speelen.
Gevraecht off sy met haren boel Croeshaen noyt en heeft gheboeleert? Seecht met hem geboeleert te hebben na den dans, begeerende bij dese bekentenis te leven ende te sterven. Aldus gedaen ende bekent voir Schepenen van Mierlo ende overgebracht aan Schepenen van Lyrop desen ondertekent hebbende den xxiiie voirs. Was ondertekent. Ick Gielis Tonissone van Lyssel, Joost Martius.
Accordat qui ut Supra Cum suo Originali
Simon Hubrechtssone Secr. in Lierop.

Gedinghe gehouden extraordinaris heden den xxiie Septembris 1595 op Stibdonck onder den blouwen hemel op den misthoff ontrent der Scueren.

Myn heer van Mierlo ende Lyrop
Yegens
Anneken Tys, huysvrou Wilhem Peters, gevangen.

Die Schouteth in den naem van den heer ende oyc Anneken tegenwordich in persoon begeert die water proeff gelyck d'andere voergaende gevangen. Die Scholtes gedraecht hem aen Scepenen. Scepenen accoorderen die proeff gelyc boiven ende beneden soe veers alst recht is; ende wordt geprocedeert totter proeffve. Die proeve gedaen, gheeft den Scholtes over syn Aenspraeck metten bedragen daerin geruert ende Sal men daer by vuegen die Waeter proeff in gescrift by Scepenen over te brengen met een Versueck in de den Schouteth dat Anneken d'Aenspraecke sal kennen off ontkennen ende ingeval van niet bekennen, worden gewesen tot scerpe examinatie versueckt appoinetemente. Anneken tegenwordich haer voergehouden d'Aenspraecke ende gevraecht wat sy daerop woude seggen ende waerom sy te waeter niet en waer gesoncken, etc. en weet niet te Seggen. Die Schouteth persisteert als voer in syn Versueck ende dat die feyten sullen worden gehouden voir bekent ende hem aengewesen worden syn versueck, versueckende appointemente. Scepenen gesien d'Aenspraecke metten bedraghen daerin geruert, appoineteren dat die gevangen sal worden ondersocht aent lyff off sy teeckenen heeft van den viandt ende nietemin worden ondersocht by den Scerprichter met roeyen om tselve gedaen, voerts te doen Soe als recht is. Die gevangen wordt vervuert metter kerre nae Mierlo in gevanckenis. Wordt begeert aan Hendrick Dircx ende Wilhem Nelis, Scepenen tot Mierlo, hier president, om midte d'occupatie van Scepenen alhyer te willen doen die visitatie van den lichaem ende hoeren die belidenis vanden gevangen in favoir van Justitie. Scepenen voirs. van Mierlo accepteren den last ende Sullen die belidenis by gescrift stellen ende den Scepenen van Lierop over bringhen gelycken dienst in andere Saecken.

Sabbato xxiii Septembris

Die Schouteth nomine domini versueckt dat Scepenen sullen overbrengen die Confessie vanden gevangen gedaen in tortures. Scepenen brengen over die Confessie. De Schouteth accepteert die Confessie ende versueckt vonnis ende recht. Scepenen vynden goet dat men op staende voet die Confessie der gevangen noch eens Sal voerhouden om te Sien offt sy blyfft persevereren ende nietemin oick ondersueck doen op de betoverde menschen ende beesten in haer Confessie geruert, om als dan voerts te doen als recht. Ende worden gecommiteert over die iteratie staents voets te doen Moersel et Vlimincx. Allet voirs by Scepenen van Lierop ondertekent.
Accordat com suo originali
Simon Hubrechtssone Secr. in Lierop.

Extract uut Confessie gedaen in Scerpe examinatie met roeyen by Anneken Tys van Lyerop, gevangen tot Mierlo, voer Hendrick Dircx ende Wilhelm Nelis, Scepenen tot Mierlo, in absentie van Scepenen van Lierop ende tot haeren versueck opten 22e Septembris 1595.

Gevraecht off sy noyt ten dans en is geweest? Ende tot wat plaetschen? Seecht ten dansche geweest te zyn int Au Goer tot Lierop.
Gevraecht wien daer ten dansche noch meer waeren? ende wanneer den dans daer worde gehouden? Seecht dat den dansche daer worde gehouden int aencomen van den oyxt lestleden ende dat daer oick in den dans waren: Nees Gommers, Fey Haenen, Maeri Ruyters, Mari Minckel, Heyl Genen ende Margriet Mynsheren alle woenachtich tot Lyerop.

Gecollationeert tegens d'originale Confessie ende daermede voir soe veel dit extract is aengaende, begonden t'accorderene by my als geswoeren Secretaris tot Lyerop.
Simon Hybrechtssone Secr. in Lierop.

Op heden xxii Septembris 1595, is Anneken Tys, gevangen ter proeve des waeters gestelt ter plaetschen op Stibdonck in den Wiel aldaer liggende ende nae proeve is mercklick gevonden geweest te blyven boven 't waeter, niet Sinckende tot twe off drie reysen toe, nietegenstaende die grote diepte des waeters die met Stocken ende Spiessen gemeten Synde, men niet en cost gronden, hoe wel sy oyck met handen ende voeten waer gebonden ende haer die koerde lanck genoch ende los opt lyff geworpen. Attesteren oyck dat haer lichaem als voir gevonden, Suetelyc te Waeter gestelt Synde, dat terstont haeren lichaem merckelick hem heeft omgeworpen, te weeten metten aensicht ende buyck om leech ende rugge ende billen om hoich, ende mede aerbeyende metten hooffde int waeter om onder te coemen, is nochtans effen wel gebleven boeven opt waeter, presentibus scabinis prescriptis.
Accordat cum suo Originali
Simon Hubrechtssone Secr. in Lierop.

Om huyden desen xxiii voers. (23 Septembris 1595) is dese voers. Confessie der voers. Anneken (Anneken Thys) weders voir gehouden voer die twede reyse, los ende vrij ende ongehecht synde buyten alle hechtenis ende gevanckenis, ende haer gevraecht off sy yet anders daer op wist te seggen, tsy min off meer, waerop sy antwoirden, dat sy alnoch gestentelick waer blyvende by tgene sy voer Schepenen van Mierlo heeft bekent ende daer by te levene ende te Sterven. Actum ut Supra Coram Scabinis subscriptis. Was ondertekent met Sodanighe i letten waer by gescreven stont, dit iest merck van Jan Vlemings.
Accordat.
Simon Hubrechtssone, Secr. in Lierop.

Op huyden den xxiiii voers. (24 Septembris 1595) is dese Confessie der voers. Anneken (Anneken Thys) voer gehouden geweest voer den derde reyse, ende by nestige examinatie van alle 'tgene boven gescriven staet, hebben Schepenen van Lyrop haer rypelick ende merkelick afgevraecht, off sy by 'tgene voers. noch waer blyvende ende alle saecken geschiet waren in voeghen so sy hier bovens had verclaert voer Schepenen van Mierlo ende voir Schepenen van Lyrop gheitereert, daerop sy verclaert by al 'tselve noch te blyven ende datter min off meer by Schepenen van Mierlo en waer gescreven thans sy voir hun bekend had, begeerende haer aangedaen te worden enen corten doot, biddende ons Schepenen die voirs. hare bekentenis Secreet te willen houden op dat naemaels tselve niet en Soude worden voergestoten oft verweeten haer der dochter by haer achter te laten, hebbende die voerscreven Anneken dit al 'tselve gedaen, gaende ende staende, vry, liber ende los, buyten alle hechtenis, begeirende oick daer by te leven ende te sterven. Actum op dat. voers. ende voer Schepenen van Lyrop ondertekent in volle getal uut genomen Jan van Aelst ... was ondertekent Gillis Tonissone van Lyssel, Joost Martens, Joost van Bussel, met sodanighe [sterfdagteken] teken waer by stont dit iest merck van Jan Vlemings ende met noch enen Sodanigen teken x waer by stont, dit iest merck van Maes van Rest.
Accordat cum suo Originali
Simon Hubrechtssone, Secr. in Lierop.

Cond ende verificatie op die Confessie van Anneken Thys

Peter Gerardts in de Gruenstraet, man van Anneken Baltis, gevraecht off hy corts een koe heeft sieck gehadt ende gestorven? Seecht hem een koe corts affgestorven te zyn, die overlanghen tyt heeft croepel ende sieck geweest ende oyck altemet vlagen had dat sy wel adt ende dan daernae weder om sieck worde dat sy noch cost leven noch Sterven, Synde nietemin ten lesten hem affgestorven. Noch gevraecht off syn dochter Anneken sieck is gaende off dat sy gesont ende wel te pas is? Seecht dat sy sieck is gaende ende vermoeyen hebbende dat sy was betovert, heeft op heden met haer moeder geweest tot Mierlo opt huys by Anneken Thys om haer te Segenen, dwelck Anneken bekennende haer die toverie gedaen te hebben, Soe oyck heeft gedaen ende haer gesegent, bekennende sy Anneken dat sy die toverie aen syn dochter had gedaen om des wil dat sy twistich waeren geweest om een hemdtlaken dat Anneken Tys gevanghen, haer gestoelen hadde, toebehorende them laken syns Peters jongxte dochter Hendricxken. Actum xxiiii Septembris nae middach 1595. Coram ut infra ende was ondertekent by Eyndt et Aelst.
Accordat
Simon Hubrechtssone Secr. in Lierop.

Anneken, huysvrou Peters voers. gevraecht ut supra, accordeert met Peteren haeren man ut supra, Coram ut supra.
Anneken, die dochter van Anneken ende Peteren voers. oyck gevraecht ut supra, accordeert met vader ende moeder ut supra ende was ondertekent by Eynde et Aelst.
Accordat
Simon Hubrechtssone Secr. in Lierop.

Aenspraeck voer
Mynhere van Mierlo ende Lierop, etc. aen leggere
Yegens
Anneken Tys, huysvrou Wilhem Peters, gevangen.

D'Aenleggere Seecht waerachtich te zyn dat die gevangen is bedragen van toverye van versceyden gevanghen alhyer van haar mede complicen, blyckende by de confissien daeraff synde, wesende oyck daeraff befaempt.
ii. Gelyck sy Anneken voers. by Mari Huerkens alias Ruyters geaccuseert ende bedragen is, dat sy metten Selven ende hair complicen soude sy geweest tot versceyden dansen ende vergaderinghen.
iii. Synde 't voers. bedrach ende fame, besunder in occultis (als is dit feyt) genoch om te comen tot ordinaris Straff van den selven de liet als genochsaem bethoont.
iiii. Besonder als daer concurreren noch meer andere suspitien,
v. presumptien ende inditien in desen noch syn doende, want synt d'apprehensie van de gevangen, en heeft men eenen traen off drupel niet Sien vallen uut haeren oghen, noch oyck sie thoonen enich misbaer van mistroosticheyt gelyck dit vrouwen syn gemeynlick doende.
vi. Hebbende hyerenbovens die gevangen in allen haeren uutwendighen handel, tgelaet off maniere van een oprechte tooveneerstere.
vii. Behalven noch dat sy oyck gestelt synde ter proeve van den waeter, daeraen die selve proeve oyck heeft comen te feulgeeren als niet gesoncken.
Midts wilcken ende dattet crimen van toverie in allen rechten ende oyck natten van volck, seer is abominabel ende detestabel ende behoert uutgeroeyt te worden.
Soe concludeert d'aenleggere ten last van den gevanghen teneynde dieselve sal worden geexecuteert metten vier Sulcx datter die doot nae volge, met conficatie van den goedens off andersins Soe behoeren Sal, ende ingeval van den delicte niet te willen kennen dat sy voer alle proceduer sal worden geleight tot scerpe examinatie, daertoe implorerende het offitium van U heeren Scepenen, ende was ondertekent by E. de Grevenbroeck, Accordat cum suo originali.
Simon Hubrechtssone Secr. in Lierop.

Voorbeeld van de wijze waarop heksenprocessen werden gevoerd, met alle stukken over één 'heks'.

Willem de Blécourt. Volksverhalen uit Noord Brabant. Utrecht [etc.]: Het Spectrum, 1980. p. 175-181

G303.5.3 - The devil dressed in red.    G303.5.3 - The devil dressed in red.   

G243.3 - Witches have sexual intercourse with devil or his minions.    G243.3 - Witches have sexual intercourse with devil or his minions.   

G247 - Witches dance.    G247 - Witches dance.   

H222.5* - Ordeal by water to test suspect of witchcraft.    H222.5* - Ordeal by water to test suspect of witchcraft.   

G265.4.1.1* - Witch causes death of cattle.    G265.4.1.1* - Witch causes death of cattle.   

G263.4 - Witch causes sickness.    G263.4 - Witch causes sickness.   

G259 - Witch recognition--miscellaneous methods.    G259 - Witch recognition--miscellaneous methods.   

G291 - Witch executed for engaging in witchcraft.    G291 - Witch executed for engaging in witchcraft.   

G275.3 - Witch burned.    G275.3 - Witch burned.   

1595

Motieven: G303.5.3 The devil is dressed in red; G243.3 Witches have sexual intercourse with the devil or his minions; G247 Witches dance; H222.5* Ordeal by water to test suspect of witchcraft; G265.4.1.1* Witch causes death of cattle; G263.4 Witches cause sickness; G259 Witch recognition: miscalleous methods; G291 Witch executed for engaging in witchcraft; G275.3 Witch burned.
Collectie Cuypers van Velthoven, inv. no. 3250, fol. 143-150. Afschrift uit Archives de Belgique. Office fiscal de Brabant, no. 1290, 22-24 september 1595.
6 Heksenprocessen

Anneken Thys    Anneken Thys   

Anneken Tys    Anneken Tys   

Lyrop    Lyrop   

Lyerop    Lyerop   

Hendrick Dircs    Hendrick Dircs   

Wilhem Nelis    Wilhem Nelis   

Wilhelm Nelis    Wilhelm Nelis   

Chrisma    Chrisma   

Christenheyt    Christenheyt   

Croeshaen    Croeshaen   

Au Goor    Au Goor   

Au Goer    Au Goer   

Nees Gommers    Nees Gommers   

Fye Hanen    Fye Hanen   

Merri Ruyters    Merri Ruyters   

Maeri Ruyters    Maeri Ruyters   

Mari Minckel    Mari Minckel   

Heyl Genen    Heyl Genen   

Margriet Mynsheren    Margriet Mynsheren   

Croeshaer    Croeshaer   

Anneken Balthis    Anneken Balthis   

Anneken Baltis    Anneken Baltis   

Schepenen    Schepenen   

Gielis Tonissone    Gielis Tonissone   

Gillis Tonissone    Gillis Tonissone   

Lyssel    Lyssel   

Joost Martius    Joost Martius   

Simon Hubrechtssone    Simon Hubrechtssone   

Secr.    Secr.   

Stibdonck    Stibdonck   

Wilhem Peters    Wilhem Peters   

Schout    Schout   

Justitie    Justitie   

Septembris    Septembris   

Moersel    Moersel   

Vlimincx    Vlimincx   

Actum    Actum   

Coram    Coram   

Scabinis    Scabinis   

Jan Vlemings    Jan Vlemings   

Joost Marten    Joost Marten   

Joost van Bussel    Joost van Bussel   

Maes van Rest    Maes van Rest   

Peter Gerardts    Peter Gerardts   

Gruenstraet    Gruenstraet   

Hendricxken    Hendricxken   

Peters    Peters   

Peteren    Peteren   

Mari Huerkens    Mari Huerkens   

E. de Grevenbroeck    E. de Grevenbroeck   

Lierop    Lierop   

Mierlo    Mierlo   

Wiel    Wiel   

Supra    Supra   

Aelst    Aelst   

Lierop (Noord-Brabant)    Lierop (Noord-Brabant)   

L242p    L242p   

2013-03-01 14:46:20