- Cokelore

TM 6001 - Coca cola-lore    TM 6001 - Coca cola-lore   

Coca cola-lore en BRUN 02715A The Mouse in the Coke

Rond 1975 ging in het groepje jongemannen waartoe ik behoorde het gerucht dat roestige bouten en moeren een nachtje in een glas Coca Cola gelegd moesten worden. De volgende ochtend was dan alle oxidatie verdwenen. Een oude stuiver in de cola zou de volgende ochtend weer glimmen als nieuw. Een proef op de som leerde mij uiteindelijk dat hier weinig van waar is. Coca Cola blijkt niet in staat om in een nacht een bout van zijn roest te ontdoen. Door het citroenzuur in de cola gaat een oude stuiver wel iets meer glimmen, maar het effect is niets vergeleken bij een stuiver in een bekertje met het afwasmiddel Dubro Citron. Naar de reden waarom deze geruchten de ronde deden, moet ik raden. Coca Cola was destijds een typische jongerendrank en werd door ons volop gedronken. Moesten de geruchten aantonen dat het massaprodukt Coca Cola in feite een nogal schadelijk goedje was (als de cola roest oplost, wat doet het dan wel niet met je ingewanden?)? Of stak achter de geruchten een stoer motief: cola doet in zijn schadelijke werking niet onder voor de alcoholische dranken van volwassenen, waar wij (nog net) niet aan toe waren? Hierboven staat een voorbeeld van een 'produktgerucht' zoals er veel meer over de beroemde (en beruchte) frisdrank Coca-Cola de ronde doen. Produktgeruchten zijn broodje aapverhalen over produkten, bedrijven en merken. De namen met de grootste (inter)nationale bekendheid trekken de meeste van deze geruchten aan. Ook bijvoorbeeld winkelketen IKEA was in 2003 slachtoffer van dit soort verhalen: kinderen zouden daar volgens de vertelling door louche figuren uit de ballenbak gehaald worden om meegesmokkeld te worden voor orgaanroof. Dergelijke gebeurtenissen werden eerder ook gemeld over grote, bekende pretparken als Euro Disney (1996) en de Efteling (1998). Blijkbaar is Coca-Cola ook een produkt dat een uitstekende bron vormt voor wilde verhalen. Helemaal vreemd is dit niet: Coca-Cola is immers al sinds het ontstaan in 1886 een bijzonder succesvol produkt, en zo'n beetje de nationale drank en symbool van de Verenigde Staten. Het vormde een belangrijk onderdeel van de cultuur en folklore van de twintigste eeuw. Door de jaren heen heeft zich dan ook een veelheid aan verhalen en geruchten om deze dorstlesser heen gevormd, waarvan sommige heel hardnekkig zijn. Een verzamelnaam voor de vertellingen rond Coca-Cola is Cokelore. Coca-Cola is verstrengeld met de Amerikaanse en Westerse cultuur. De drank wordt geassocieerd met the American dream en met welvaart en een goede manier van leven, onder andere door de beeldvorming van de reclame. Maar Coke staat ook symbool voor het westers imperialisme en kapitalisme. Het bedrijf kreeg - en krijgt - als multinational een steeds grotere afzetmarkt, en verovert meer en meer van de wereld. De moord op de eigenaar van de Iraakse Coca-Colafabriek door de Baath-partij in 1968 is een voorbeeld van verzet tegen de groeiende macht van het westen. Verzet tegen de Coca-Cola Company staat gelijk aan verzet tegen Amerika en het bijbehorende systeem. Franse boeren vielen in 1992 vestigingen van het bedrijf aan om te protesteren tegen de landbouw-akkoorden tussen de EG en de Verenigde Staten. Maar ook eerder was er in dit land al tegenstand: in 1945 waren de Fransen en hun wijnproducenten niet blij met de concurrentie van de frisdrank. De snel groeiende macht en het succes van Coca-Cola en het anti-Amerikanisme dat op sommige plekken heerste, vormden een goede voedingsbodem voor moderne cola-sagen. Peter Burger bespreekt er een aantal in De gebraden baby. Ten eerste opnieuw uit de Franse hoek: kort na de Tweede Wereldoorlog beweerden Franse communisten dat Coca-Cola een verkapt spionagenetwerk was. De Nazi's verspreidden het gerucht dat de Amerikanen zorgden dat de Coca-Cola in Duitsland cocaïne bevatte om het Duitse volk mee uit te schakelen. Omgekeerd zou het natuurlijk ook mogelijk zijn het drankje tegen de Amerikanen in te zetten. Amerikaanse soldaten in Vietnam waarschuwden elkaar om in Saigon geen Coca-Cola te drinken: men geloofde dat aanhangers van de Viet Cong gemalen glas in de flesjes gedaan hadden... (Fine 1994: 125). Behalve in de politiek en economie, zou de Coca-Cola Company ook op kerkelijk gebied macht willen uitoefenen. Het verhaal gaat dat het bedrijf de paus een grote beloning heeft geboden als het amen na het Onze Vader zou worden vervangen door Coca-Cola. Dit zijn allemaal verhalen over complottheorieën en achterdocht die met het bedrijf achter de frisdrank te maken hebben. Maar er zijn nog meer manieren om naar Coca-Cola te kijken, bijvoorbeeld puur als onderdeel van ons dieet. Mensen zijn altijd en overal bang voor besmetting van hun eten door 'vreemde materie'. Dit gegeven is een bron voor ontzettend veel verhaaltypen over besmet, onhygiënisch en vreemd of buitenlands eten. Brunvand bespreekt deze in zijn Encyclopedia of urban legends in het lemma "Contamination." Voorbeelden van zulke verhalen zijn "The Kentucky Fried Rat" (BRUN 02605), waarbij iemand in plaats van gefrituurde kip een rat voorgeschoteld krijgt, en "The finger in the pickle jar" (BRUN 02715B). Ook in cola kunnen natuurlijk ongewenste objecten voorkomen. In de stadssage die hierover rondgaat is dit meestal een muis. Brunvand noemt "The mouse in the Coke" (BRUN 02715A) de meest ontwikkelde vertelling uit de Cokelore. De toedracht is simpel: iemand drinkt een flesje of blikje cola leeg en onderin blijkt een dode, vaak halfvergane muis (of een gedeelte daarvan) te zitten. Het slachtoffer reageert met afschuw en klaagt de flessenfabriek, winkel of desbetreffende horecagelegenheid aan. In de meeste gevallen krijgt de aanklager een gigantische schadevergoeding toegekend. In werkelijkheid hebben mensen inderdaad weleens muizen in frisdrankflessen (niet alleen van Coca-Cola) aangetroffen. Onderzoeker Gary Alan Fine vond informatie over 45 rechtszaken met dit onderwerp tussen 1914 en 1976. In 39 gevallen werd de Coca-Cola Company aangeklaagd. Als reden hiervoor geeft Fine niet dat Coca-Cola in vergelijking met andere frisdranken onhygiënisch is. Hij geeft aan dat het de marktleider is, en dus waarschijnlijk vaker bereid om zijn advocaten in dergelijke zaken in te zetten dan kleinere bedrijven. De vergoedingen die uitgekeerd werden varieerden heel erg. Ze waren in ieder geval niet zo hoog als de stadssagen doen vermoeden. Gemiddeld ging het om 1772 dollar. Het laagste bedrag was 50 dollar en het hoogste 20.000. Dit opvallend hoge bedrag werd in 1969 uitgekeerd aan de 76-jarige George Petalas, die psychische schade had opgelopen door zijn avontuur met de muis. Sinds de gebeurtenis kon Petalas geen vlees meer eten, en leefde hij op een dieet van gegrilde kaas, toast en pasta. Als er in de meeste gevallen niet zoveel winst te behalen viel, kun je je afvragen waarom mensen zo'n zaak naar de rechtbank brengen. Het kan zijn dat hier in sommige gevallen de stadssagen een rol bij hebben gespeeld. Inhalige types kunnen bijvoorbeeld in verhalen gehoord hebben dat er veel geld mee te verdienen is, en dan zelf een aanklacht indienen om snel rijk te worden via een proces. Brunvand oppert deze mogelijkheid in The vanishing hitchhiker. Hetzelfde geldt voor de eventuele schuldige: een ontevreden medewerker die de verhalen kent, kan zomaar besluiten de angst van een nietsvermoedende coladrinker te laten uitkomen. Afgezien van muizen, kunnen er nog veel meer onaangename dingen terechtkomen in onze frisdrank. Fine vermeldt wormen, maden, kakkerlakken, sigarettenpeuken, rotte pinda's, petroleum, beton, glasscherven, haarspelden, veiligheidsspelden, verf en een condoom. Sterker nog: niet alleen bij frisdrank moet je op je hoede zijn. Er zijn muizen gevonden in melk, bier, pastei en gerechten van Chinese restaurants... Volgens Fine hebben deze echte gebeurtenissen zeker bijgedragen aan het ontstaan en verspreiden van de moderne sagen over de muis in de cola. Hij gelooft dat de sage eigenlijk is ontstaan doordat verschillende verhalen zich los van elkaar vormden, gebaseerd op echte voorvallen. Als dat zo is, dan heeft de sage dus een meervoudige oorsprong: Fine noemt dit polygenese. Samen met het proces van de verspreiding van cultuurverschijnselen binnen en tussen gemeenschappen, vormt dit een verklaring voor de overvloed van verhalen met dit onderwerp. Het feit dat het verhaal zo makkelijk verspreid wordt, komt waarschijnlijk ook doordat het inspeelt op de algemene angst voor besmet eten en doordat het die angst voedt. In Nederland is van die overvloed van verhalen over muizen in Coca-Cola veel minder te merken dan in Amerika. Hier worden zulke verhalen wel verteld, maar niet in enorme mate. Wij vertellen elkaar liever gruwelverhalen over de zogenaamd niet altijd even frisse ingredienten van oer-Hollands junkfood als kroketten en frikadellen. Ook populair in Nederland zijn de verhalen over katten en honden (al dan niet van de dinerende gasten zelf) in de gerechten van de Chinees (BRUN 02700 Ethnic Restaurant Stories en BRUN 02300 The Dog's Dinner) en de stadssage over de sperma in de knoflooksaus van de shoarmazaak (BRUN 05515, Masturbating into Food). Ondanks dat staat er in de volksverhalenbank toch een aantal versies van het type "The mouse in the Coke". Merkwaardig genoeg gaat het echter geen enkele keer over Coca-Cola. Wel heeft iemand een kikker gevonden in een pak chocolademelk. In een blikje frisdrank is eens een wesp terechtgekomen, en maar liefst drie keer wordt melding gemaakt van een muis in de melk. Eén keer is die er na aankoop in gevallen. De keuken waar de melk in stond werd verbouwd, waardoor de muis er vanuit het plafond in kon vallen. Een jongetje uit Antwerpen schijnt in de jaren zestig een muis in zijn schoolmelk te hebben aangetroffen. Veel populairder en bekender in Nederland zijn de geruchten over Coca-Cola die met alternatief gebruik van de drank te maken hebben. Een zeer hardnekkig gerucht waar veel mensen geloof aan hechten, is dat Coca-Cola kan dienen om roest mee te verwijderen. In de verhalenbank wordt vermeld dat een roestige spijker na een nachtje in de cola weer blinkend schoon wordt. Een stuiver of andere koperen munt gaat na een colabad mooi glimmen of lost zelfs helemaal op. Ook een stukje vlees verdwijnt na een week in de drank vertoefd te hebben, of het wordt er, volgens andere meldingen, lekker mals van. Nog een handige toepassing van cola is anticonceptie. Als een meisje haar vagina wast met Coca-Cola worden de aanwezige zaadcellen gedood. Het is niet verstandig om dit uit te proberen: onderzoek wijst uit dat het effect minimaal is. Beugeldragers waarschuwen elkaar dat cola drinken niet zo verstandig is, omdat de metalen boutjes op te tanden dan kunnen oplossen. De beugel kan dan van de tanden losraken. Vreemd genoeg is de orthodontist niet degene die de waarschuwing gegeven heeft. Coke zou verder goed zijn om in huis te hebben als de kruipolie en gootsteen-ontstopper op zijn. Al deze vrij destructieve eigenschappen van Coca-Cola worden toegeschreven aan de zuurgraad van de drank. Sommige bronnen vermelden dat het citroenzuur hier het vuile werk doet, maar andere spreken van fosforzuur. Coca-Cola bevat volgens het etiket inderdaad fosforzuur, in tegenstelling tot de meeste frisdranken die het minder werkzame citroenzuur bevatten. Een eigen experiment heeft uitgewezen dat het behoorlijk meevalt met de antiroest- en oploskwaliteiten van Coca-Cola. De aanslag op een koperen muntje verdwijnt na een dag in de vloeistof wel, dus helemaal ongegrond zijn de beweringen niet. Een honderd jaar oude, zeer roestige blikschaar was echter na afloop nog even roestig. Een verroeste spijker sloeg zwart uit maar hier en daar schemerde de oorspronkelijke kleur van het metaal er doorheen. Een stukje vlees bleek onverwoestbaar na een flink poosje marineren in Coca-Cola: het enige dat er mee was gebeurd, was dat het nat was geworden en er een stuk minder aantrekkelijk uitzag. Ter vergelijking heb ik een roestige bout en spijker, een koperen muntje en een stukje vlees in Coca-Cola Light lemon (met citroen) gelegd. De verschillen waren niet groot, alleen de roestige spijker lijkt iets schoner te zijn geworden dan in de gewone cola. In ieder geval moge het duidelijk zijn dat je met de hoeveelheid citroenzuur en fosforzuur in Coca-Cola geen grote hoeveelheden roest kan verwijderen en geen vlees en muntjes kan oplossen. En dat is maar goed ook, want anders zou er van de ingewanden van fervente coladrinkers waarschijnlijk niet veel overblijven. Waarschijnlijk heeft het zuur wel enig oplossend of reinigend effect, want een beduimeld muntje gaat er weer van glimmen. Toch lijkt Coca-Cola mij niet aan te raden als schoonmaakmiddel of oplosmiddel of voor enige andere vorm van alternatief gebruik. Ook zal de drank niet zo schadelijk zijn dat het de maag en tanden aantast, hoewel cola (zeker 'gewone cola', met suiker) natuurlijk verre van gezond is. Coca-Cola is dus geen wonder(schoonmaak)middel. Toch zijn de geruchten hierover zeer hardnekkig en wijdverbreid in Nederland. Volgens onderzoeksresultaten in het boekje Produktgeruchten van Hans van Schravendijk was in 1987 maar liefst vijfentachtig procent van de ondervraagden bekend met het gerucht dat je met frisdrank kon ontroesten. In 1995 was dat tachtig procent. De Nederlandse Volksverhalenbank bevat meerdere verhalen over Coca-Colalore, buiten de verhalen van het type "The mouse in the Coke". De meerderheid van deze verhalen heeft te maken met alternatief gebruik van Coca-Cola. In veel gevallen wordt daarin beweerd dat Coca-Cola roest kan verwijderen. Een iets kleiner aantal verhalen uit de bank gaat over een ander bekend thema van Nederlandse Cokelore, namelijk de combinatie van Coca-Cola en aspirine. Dit kan een erg handig middel zijn als je een ziekte wil simuleren. Ook fungeert het als liefdesdrank: wanneer een meisje een aspirientje inneemt met cola, wordt ze daar erg opgewonden van. Volgens een andere overlevering werkt cola met aspirine als een drug en krijg je er hallucinaties van. Als dit ooit echt voorgekomen is, dan zat er vast nog iets anders in de Coca-Cola behalve aspirine. Er is nooit aangetoond dat deze combinatie gevaarlijk, lustopwekkend of hallucinerend kan werken. De aanhang van deze ideeën over cola en aspirine is groot onder jongeren. Het geloof dat cola en aspirine samen giftig zijn komt voor in de Amerikaanse film Grease (Randal Kleiser 1978) over middelbare scholieren. Dit heeft misschien te maken met het "stoere motief" achter de geruchten waar de verteller het in het voorbeeldverhaal aan het begin het over heeft. Tieners die nog geen alcohol (mogen) drinken vinden in Coca-Cola misschien een plaatsvervanger: het is schadelijk en zelfs mogelijk gevaarlijk. Minstens even stoer als het drinken van alcohol dus. Waarom geloven zoveel mensen dat een relatief onschuldige frisdrank zulke gevaarlijke en aantastende maar ook handige en wonderlijke kwaliteiten heeft? Het beeld van Coca-Cola als schadelijke vloeistof met een hoge zuurgraad komt waarschijnlijk van de associatie met junkfood. Cola en junkfood zijn onlosmakelijk verbonden. Je bestelt het bij je hamburger en friet, het is slecht voor je tanden en bevat geen voedingsstoffen. Net zoals alle soorten junkfood bevat het teveel van iets slechts: teveel suiker, teveel calorieën en zoals de mensen willen geloven, teveel zuur. Ook bevat Coca-Cola de oppeppende stof cafeïne. Deze kan in zeer hoge concentraties schadelijk zijn, maar ik heb hier geen geruchten en verhalen over kunnen ontdekken. Het land waar bij uitstek veel junkfood wordt gegeten is Amerika. Misschien dat er daarom in dat land nog veel meer verhalen over Coca-Cola in omloop zijn dan in Nederland. Uiteraard zal dat ook komen doordat Coca-Cola veel meer verbonden is met de Amerikaanse cultuur dan met de Nederlandse. Een grote hoeveelheid Amerikaanse Cokelore verhalen is bijeengebracht op www.snopes.com/cokelore. Door de rood-witte kleur is blijkbaar bij de Amerikanen de gedachte ontstaan dat de moderne beeldvorming van de Kerstman gecreëerd is door de Coca-Cola Company. Dat idee komt van de reclamecampagnes, waar de Kerstman al vanaf de jaren dertig van de twintigste eeuw een grote rol in speelt. Dit is weer een voorbeeld van het geloof in de grote macht die Coca-Cola wordt geacht uit te oefenen op de consument en zelfs de landscultuur. Nog een Amerikaanse sage vertelt dat de Mormonen de eigenlijke bezitters van de Coca-Cola Company zouden zijn. Opvallend detail is dat het voor Mormonen verboden zou zijn cafeïnehoudende dranken te drinken... Beide beweringen zijn niet waar. Erachter schuilt misschien, dat de Mormonen als afgesloten groep wellicht net zo mysterieus zijn als het drankje. Een andere interessante sage gaat over het logo van Coca-Cola. Daarin zouden allerlei mysterieuze tekens zitten. Als je goed kijkt zie je een plaatje van een persoon die cocaïne snuift. Bovendien zou het logo speciaal ontworpen zijn om in het spiegelbeeld ervan anti-Islamitische boodschappen te kunnen ontwaren... Weer een mooi staaltje van de politieke betrokkenheid van de Coca-Cola Company. Zo is de lijst op deze website nog veel langer. Ik zal echter deze verhalen niet allemaal behandelen, omdat ze verder niets toevoegen. Het zijn immers Amerikaanse verhalen. Ze kunnen alleen illustreren hoe Coca-Cola overal en bij iedereen tot de verbeelding spreekt. Een verhaal uit de Nederlandse Volksverhalenbank dat ik nog niet genoemd heb is dat over het geheime recept van Coca-Cola. Dit verhaal is ook in Amerika bekend, en vertelt dat er slechts twee mensen op de wereld zijn die het originele recept van Coca-Cola kennen. Deze mensen moeten het recept met hun leven verdedigen en mogen nooit met elkaar in hetzelfde vliegtuig zitten. Hier komt het mysterieuze karakter van de frisdrank naar voren. Niemand kan er zogenaamd achterkomen wat het enige, echte recept van Coca-Cola is. Dat betekent dat niemand weet wat er precies in zit. Wie zegt dus dat er niet een stofje in zit dat uitstekend roest kan verwijderen? Dit ontbreken van informatie spoort mensen aan om zelf ingrediënten en eigenschappen van die ingrediënten te gaan verzinnen. Zo kunnen verhalen over bijvoorbeeld cocaïne in de cola en over alternatieve gebruiksmogelijkheden van het drankje ontstaan. Het geloof dat Coca-Cola cocaïne bevat, komt overigens niet uit de lucht vallen. In het vroege bestaan van de drank heeft er inderdaad extract van cocabladeren in gezeten. In 1902 was de hoeveelheid cocaïne nagenoeg tot nul teruggebracht, maar het heeft nog tot 1929 geduurd voordat Coca-Cola geheel cocaïnevrij was. Afgezien van het mysterie dat Coca-Cola omhult, heeft Coke en het bedrijf erachter in zijn lange bestaan een bijna mythische status verkregen. Zoals ik eerder al zei, is Coca-Cola een erg machtig bedrijf en een symbool voor het westerse systeem. Daardoor kan het worden gelinkt aan economie, politiek en religie. Coca-Cola heeft dus een aantal kenmerken die het ontstaan van moderne sagen erover oproepen. Ten eerste valt het onder de categorie junkfood. Dit type eten is ongezond en kan schadelijk zijn. Niet te vergeten kan er van alles mee misgaan. De stadssagen over besmet eten gaan vaak over snel klaargemaakt, massageproduceerd voedsel: de muis in de cola is daar een goed voorbeeld van. Ten tweede is Coca-Cola een erg geheimzinnig produkt. Er wordt gezegd dat het recept nog steeds geheim wordt gehouden door het bedrijf. Anderen zeggen dat het echte recept al wel bekend is, en zelfs afgedrukt staat in het boek For God, country and Coca-Cola van Mark Pendergrast. In ieder geval biedt de mysterieuze sfeer rond het goedje genoeg stof voor verhalen waarin cola beschouwd wordt als wondermiddel of toverdrank, dat behalve om op te drinken kan dienen als schoonmaak- of antiroestmiddel. Ten derde is en blijft Coca-Cola de marktleider. Zo'n machtig bedrijf zou bij wijze van spreken de hele wereld over kunnen nemen, als we de verhalen moeten geloven. Weer stof genoeg, nu voor verhalen over complottheorieën, geheime boodschappen en politieke, economische en religieuze acties van het bedrijf achter een meer dan honderd jaar oud frisdrankje. De machtspositie van het bedrijf, het mysterie rond het recept, de muizen in de cola, de cocaïne die in het begin in het drankje zat en het kleine resultaat dat bereikt kan worden met het ontroestings-experiment - deze dingen zijn allemaal echt. Veel Coca-Cola sagen bevatten dus wel degelijk een (geringe) kern van waarheid. Zo zal het (onware) verhaal over de samenwerking met de paus om amen te vervangen door Coca-Cola gebaseerd zijn op de macht die het bedrijf in werkelijkheid bezit. Het idee van het geheime recept zorgt voor speculaties over de ingrediënten en wat ze kunnen doen. Hierdoor ontstaan geruchten over het oplossen van stuivers en cola met aspirine als liefdesdrank. En dan tot slot misschien de meest verontrustende gedachte: er zijn soms muizen te vinden in onze colaflesjes. In werkelijkheid waren de schadevergoedingen die de coladrinkers hiervoor kregen meestal maar klein. De waargebeurde gevallen werden echter opgeblazen en in de verhalen krijgt de eerlijke vinder meestal een enorme som geld uitgekeerd.

Alebeek, H. van: "Voor 100.000 doppen een rolstoel en andere lariekoek". In: Brabants Dagblad, 16-9-1995, bijlage Weekuit; Baart, S: "Poetsen met Cola." In: De Volkskrant, 26-02-2000; Brunvand 1981, p. 84-89; Brunvand 1999, p. 179-181; Brunvand 2001, p. 77-78 en p. 272-273; Burger 1995, p. 131-137; Burger 2004; "Coca-Cola." In: Het Parool, 18-06-1999; Edens, R., "Zeg, heb je het ook al gehoord?". In: De Haagse Courant, 12-07-2002; Fine 1994a, p. 79-85; Baart 2000; Pendergrast 2000; Portnoy 1992, p. 14 en 127-128; "STERgeluid niet harder maar anders." In: De Volkskrant, 26-11-1983; Van Alebeek 1995; Van Schravendijk 1995; "Wetenschap zoekt geruchten". In: De Volkskrant, 15-11-1983; Wouters 1991, p. 43. Internetbronnen: http://members.tripod.com/~Barefoot_Lass/cola.html http://www.snopes.com/cokelore http://scala.malmberg.nl/secure/leerling/lesmateriaal/artikelen/blok3_cola.htm http://www.vanmaanen.org/hans/artikelen/abc.html http://www.snopes.com/cokelore/aspirin.asp