Hoofdtekst
VLIEGENDE AARDAPPELEN OP VAARTWIJK.
Ook zonder de vreemde maar "ware" geschiedenis, waarover we het zo aanstonds zullen hebben en die bij menigeen, zelfs nog onder de jongeren in het "Land van Axel" bekend is, vormt hoeve "VAARTWIJK" een begrip onder de boerenstand alhier.
Vrij zeker één der oudste boerderijen in het Axelse land, daterend uit 1680, in stijl gehouden en des zomers beschaduwd door een paar machtige lindeolmen, liggende aan de Provinciale weg Axel-Terneuzen, mag de hoeve met recht een sieraad van deze welvarende landbouwstreek worden genoemd.
"Ik weet niet,"zegt mijn verteller, die liever zijn naam niet genoemd ziet in deze historie - maar ingewijden zullen dat na enkele regels al doorhebben - of de eerbiedwaardige leeftijd van "Vaartwijk" iets te maken heeft met wat ik U hier ga verhalen.
Ook mag U volstrekt niet menen, dat ik iemand ben die gemakkelijk geloof hecht aan vreemde voorvallen, maar het is wel heel moeilijk voor mij om vol te houden dat hetgeen omstreeks 1905/1906 op Vaartwijk heeft plaats gevonden en niet alleen door mij, maar ook door vele anderen met eigen ogen gezien is, als een spel van mijn en anderer verbeelding te beschouwen.
In die tijd dan, waarover ik zo-even sprak, woonde mijn ouderlijk gezin, vader, moeder en kinderen zelf op de hoeve Vaartwijk.
In de schuur, die U hier ziet op de schilderij die daar in de andere kamer ophangt en welke schuur vele jaren later bij een zware storm is omgewaaid en niet meer opgebouwd, zaten op een ochtend enkele arbeiders aardappelen te sorteren. 't Was een grote partij, die in die schuur was opgeslagen. De grote deuren van de schuur staan open en terwijl mijn wat ouder broertje en ik over het erf en langs de schuur aan het spelen zijn, krijgen enkele arbeiders met kracht een aardappel tegen het hoofd gegooid. Boos komt er een naar buiten en zegt: "Mieterse jongens, willen jullie dat wel eens laten ons met aardappels te bombarderen!"
Omdat we er doodonschuldig aan zijn, gaan we wat geschrokken naar binnen en klagen vader onze nood. Nou, die gelooft ons maar half en zegt: "blijf dan asjeblieft binnen, dan weten ze in de schuur tenminste zeker dat jullie het niet doen.
't Gekke van 't geval is, dat het verschijnsel zich blijft voordoen, zo erg, dat een paar arbeiders, o.a. Toon Onderdijk en Dries Geelhoedt, een "bale" (jute zak) over het hoofd trekken om beter beschermd te zijn
Een paar jonge stiertjes, die in een ander gedeelte van de schuur staan worden wel zodanig bekogeld dat de beesten staan te rillen en te beven.
Vader en ook wij erbij gekomen zien, dat zonder enige hulp van buitenaf aardappelen zich uit de hoop losmaken en af en toe als projectielen rondvliegen, nu en dan deze of gene rakend.
De ouwe Daan deVisser, een uit de buurt, die uit nieuwsgierigheid komt kijken krijgt er een bovenop z 'n oog, dat helemaal blauw wordt; mijn eigen zuster, er ook bij gekomen, loopt net als Daan een blauw oog op!
't Werkvolk, dat is te begrijpen, wordt duchtig bang en vader moet een of andere maatregel gaan treffen om hen gerust te stellen. Hij belooft de mensen, naar Zaamslag te gaan om bij dokter Hartman raad te vragen.
't Klinkt misschien wat gek om zoiets aan een dokter te vragen, maar 't ging in dit geval ook niet om geneeskundige hulp, 't had er eigenlijk helemaal niks mee te maken! 't Was vader bekend, dat deze dokter wel iets van z.g. "rare streken" af wist, ja, om 't maar eens eerlijk te zeggen: de dokter haalde zelf wel eens iets uit, dat naar men zei onverklaarbaar was voor anderen!
B ovendien en dat moet ik nu eerst vertellen, was al eerder iets op de boerderij gebeurd, waardoor vader argwaan had gekregen tegen een bepaalde arbeider.
Zo was het dit voorjaar een paar keer gebeurd, dat deze arbeider (ook zijn naam laat ik liever onvermeld) de 14 paarden die smorgens moesten worden opgehaald met geen mogelijkheid door hem uit de wei waren te krijgen. Dan moest vader met een paar arbeiders erbij komen om ze op te vangen, en als dan de bewuste arbeider was weggestuurd konden ze zonder veel moeite de beesten bedaard meekrijgen.
Enkele jaren later, maar dat vertel ik straks, heb ik zelf iets dergelijks beleefd.
De andere dag dan, nadat vader op Zaamslag bij dokter Hartman was geweest kwam deze bij ons op de boerderij. Aan het gooien, weliswaar in mindere mate, was nog geen eind gekomen. Dokter loopt met vader mee naar de bewuste schuur en overtuigt zich van de feiten. Hij kijkt eens goed rond, kijkt de mensen doordringend aan en zonder verder wat te zeggen neemt hij vader mee, de schuur uit.
"Nou, ik weet het al hoor", zegt hij tot vader. "Misschien dat nog een paar dagen een enkele aardappel blijft vliegen, maar dan zal 't ook afgelopen zijn! 'k Had direct in de gaten," zei hij, "wie hem dat levert en hij noemt de naam van de arbeider, dezelfde die de moeilijkheden met de paarden had.
"'k Heb het wel gedacht", zei vader.
En inderdaad, het hele geval van het aardappelgooien heeft in totaal 4 dagen geduurd!
Intussen had vader, maar niet in tegenwoordigheid van de verdachte werkman, de overige arbeiders ingelicht, want die waren allerminst op hun gemak, wat te begrijpen is!
Je zou kunnen vragen: waarom stuurde vader de man niet weg?
Och, volgens de dokter was 't een ziekelijk verschijnsel dat wel zou overgaan en de man was altijd een goede werker geweest.
Na enkele jaren van rust, 'k was al van school af en hielp thuis op de boerderij zeg ik tegen D. (dat was hem dan): maak die putten in de stal, die de varkens gewroet hebben eens dicht, want ik ga straks de paarden voorgoed binnen brengen; 't was nl. al ver in 't najaar.
Ik dus naar de wei, maar D. gaat, zo hoorde ik later, eerst naar moeder en zegt: Ko zegt, dat ik die putten in de stal dicht moet maken. Ik durf haast niet in de stal te gaan, moet dat nou toch gebeuren?"
Moeder zegt hem: "Hoor is, als Ko je dat gezegd heeft, dan heb je dat maar te doen!" Dus D. de stal in en aan 't werk. Ik kom met de paarden, maar hoe ik ook mijn best doe, niet één is er in de stal te krijgen! 'k Had het al gauw door en ik dacht: dat lapt D. hem weer! Die komt de stal uit en vraagt: "Za 'k eens helpen, Ko?" Flink kwaad zeg ik hem: maak dat je weg komt of 'k zal de kop van je rompe snijen!" (geen mooie uitdrukking, maar 'k was woest!")
Hij weer naar moeder z 'n nood aan 't klagen. "Ko is kwaad op me," zegt hij, "omdat hij de paarden niet in de stal kan krijgen!"
Moeder komt er nu ook bij en ze zegt: "D., wat ben jij nou weer aan 't uitvoeren?"
"Wacht maar," zegt D. Hij gaat de stal in en komt terug met zijn "wante" (handmof) in de hand; "die had ik per ongeluk in de stal laten liggen" zegt hij nog en gaat dan weg. En nu kan U er om lachen, meneer, maar gedwee als schapen gaan de paarden daarna achter elkaar de stal in!"
"Een verklaring", zegt mijn verteller, "zou ik er onmogelijk van kunnen geven, maar 't is gebeurd, zoals ik U vertel!"
"'k Stond op 't punt in militaire dienst te moeten gaan en D. nu al tamelijk op jaren gekomen en belast met lichte karweitjes om hem nog wat aan 't werk te houden, staat langs een hegje wat te spitten.
"Ko," zegt hij, "'k heb het toch zo slecht, jongen, ik moet altijd maar vechten! "Daar valt toch niks te vechten, D." zeg ik zo. "Je begrijpt het niet goed, ik vecht vanbinnen met mezelf!"
En geleidelijk aan wordt hij vertrouwelijk tegen me en zegt:
"Ja, Ko jongen, 'k weet wel wat er allemaal zo over me verteld wordt, maar 'k kan der nu ook niets meer aan doen. 't Is als je 't zo noemen wilt een bijzondere gave, die in onze familie gekomen is en dateert uit de Franse Tijd onder de bezetting van Napoléon.
Een frans officier uit die tijd heeft mijn overgrootmoeder als jong meisje een paar boeken gegeven en veel verteld over vreemde, bovennatuurlijke zaken. Mijn vader heeft die dingen van zijn moeder geleerd en mijn zuster en ik kunnen het ook! Mijn broer Ko heeft er nooit van willen horen. 1)
Maar nu heb ik het er de laatste tijd erg moeilijk mee!"
Langzamerhand kregen ze in het gezin van D., die op de Ronde Putten (gem. Axel) woonde, last met hem. Hij werd moeilijk en onhandelbaar. Een broer van mijn vader is op verzoek van D 's vrouwnaar hun huis gegaan, waar hij D. aantrof, lezende in een boek. Mijn oom rukt hem het boek uit de hand en ziet dat het geen gewone drukletters zijn, maar alles een soort van geheimzinnige tekens. Op een wenk van D 's vrouw, die blijkbaar bang van hem was, gooit mijn oomhet boek in de open haard, maar met een soort gebrul haalt D. de brandende stukken eruit.
't Was allang te zien, dat de arme man - want zo kun je hem toch noemen - niet langer in zijn huis kon blijven en 't eind van 't lied is geweest, dat hij naar "Vrederust" (een krankzinnigengesticht te BergenopZoom) is gebracht, waar hij na een kort verblijf is overleden.
En 't is een vreemd geval", zegt mijn verteller, maar ook dokter Hartman zou tenslotte later in een dergelijke richting zijn terecht gekomen en daar ook zijn gestorven.
Dat is dan het einde van een toch wel zeer vreemde historie, die ik, zegt nogmaals mijn verteller onmogelijk zou kunnen verklaren, maar die nu eens echt is gebeurd!
1). Het leuke voorvalletje (want het was niet altijd even beroerd!) met zijn broer Ko moet ik toch ook even vertellen:
D. had een broer en een zuster, die toen nog allen jong, gelijk met andere kinderen op een stuk land bezig waren vlas te wieden (de z.g. vlaskooie!). In de schafttijd aten alle hun boterhammen op 't land op, maar Ko zit een heel eind verder, zeker wel 200 meter, op een paaltje bij een sloot.
D. zegt tegen de anderen:"(hij was toen nauwelijks 13 jaar), wil ik Kootje eens van dat paaltje laten vallen?"
En hij heeft het nog niet gezegd of Kootje tuimelt van z 'n paaltje en komt pardoes in een ondiepe sloot met water terecht, waar hij onder groot misbaar weer uitkruipt!
Ra, ra, wat was dat?
Ook zonder de vreemde maar "ware" geschiedenis, waarover we het zo aanstonds zullen hebben en die bij menigeen, zelfs nog onder de jongeren in het "Land van Axel" bekend is, vormt hoeve "VAARTWIJK" een begrip onder de boerenstand alhier.
Vrij zeker één der oudste boerderijen in het Axelse land, daterend uit 1680, in stijl gehouden en des zomers beschaduwd door een paar machtige lindeolmen, liggende aan de Provinciale weg Axel-Terneuzen, mag de hoeve met recht een sieraad van deze welvarende landbouwstreek worden genoemd.
"Ik weet niet,"zegt mijn verteller, die liever zijn naam niet genoemd ziet in deze historie - maar ingewijden zullen dat na enkele regels al doorhebben - of de eerbiedwaardige leeftijd van "Vaartwijk" iets te maken heeft met wat ik U hier ga verhalen.
Ook mag U volstrekt niet menen, dat ik iemand ben die gemakkelijk geloof hecht aan vreemde voorvallen, maar het is wel heel moeilijk voor mij om vol te houden dat hetgeen omstreeks 1905/1906 op Vaartwijk heeft plaats gevonden en niet alleen door mij, maar ook door vele anderen met eigen ogen gezien is, als een spel van mijn en anderer verbeelding te beschouwen.
In die tijd dan, waarover ik zo-even sprak, woonde mijn ouderlijk gezin, vader, moeder en kinderen zelf op de hoeve Vaartwijk.
In de schuur, die U hier ziet op de schilderij die daar in de andere kamer ophangt en welke schuur vele jaren later bij een zware storm is omgewaaid en niet meer opgebouwd, zaten op een ochtend enkele arbeiders aardappelen te sorteren. 't Was een grote partij, die in die schuur was opgeslagen. De grote deuren van de schuur staan open en terwijl mijn wat ouder broertje en ik over het erf en langs de schuur aan het spelen zijn, krijgen enkele arbeiders met kracht een aardappel tegen het hoofd gegooid. Boos komt er een naar buiten en zegt: "Mieterse jongens, willen jullie dat wel eens laten ons met aardappels te bombarderen!"
Omdat we er doodonschuldig aan zijn, gaan we wat geschrokken naar binnen en klagen vader onze nood. Nou, die gelooft ons maar half en zegt: "blijf dan asjeblieft binnen, dan weten ze in de schuur tenminste zeker dat jullie het niet doen.
't Gekke van 't geval is, dat het verschijnsel zich blijft voordoen, zo erg, dat een paar arbeiders, o.a. Toon Onderdijk en Dries Geelhoedt, een "bale" (jute zak) over het hoofd trekken om beter beschermd te zijn
Een paar jonge stiertjes, die in een ander gedeelte van de schuur staan worden wel zodanig bekogeld dat de beesten staan te rillen en te beven.
Vader en ook wij erbij gekomen zien, dat zonder enige hulp van buitenaf aardappelen zich uit de hoop losmaken en af en toe als projectielen rondvliegen, nu en dan deze of gene rakend.
De ouwe Daan deVisser, een uit de buurt, die uit nieuwsgierigheid komt kijken krijgt er een bovenop z 'n oog, dat helemaal blauw wordt; mijn eigen zuster, er ook bij gekomen, loopt net als Daan een blauw oog op!
't Werkvolk, dat is te begrijpen, wordt duchtig bang en vader moet een of andere maatregel gaan treffen om hen gerust te stellen. Hij belooft de mensen, naar Zaamslag te gaan om bij dokter Hartman raad te vragen.
't Klinkt misschien wat gek om zoiets aan een dokter te vragen, maar 't ging in dit geval ook niet om geneeskundige hulp, 't had er eigenlijk helemaal niks mee te maken! 't Was vader bekend, dat deze dokter wel iets van z.g. "rare streken" af wist, ja, om 't maar eens eerlijk te zeggen: de dokter haalde zelf wel eens iets uit, dat naar men zei onverklaarbaar was voor anderen!
B ovendien en dat moet ik nu eerst vertellen, was al eerder iets op de boerderij gebeurd, waardoor vader argwaan had gekregen tegen een bepaalde arbeider.
Zo was het dit voorjaar een paar keer gebeurd, dat deze arbeider (ook zijn naam laat ik liever onvermeld) de 14 paarden die smorgens moesten worden opgehaald met geen mogelijkheid door hem uit de wei waren te krijgen. Dan moest vader met een paar arbeiders erbij komen om ze op te vangen, en als dan de bewuste arbeider was weggestuurd konden ze zonder veel moeite de beesten bedaard meekrijgen.
Enkele jaren later, maar dat vertel ik straks, heb ik zelf iets dergelijks beleefd.
De andere dag dan, nadat vader op Zaamslag bij dokter Hartman was geweest kwam deze bij ons op de boerderij. Aan het gooien, weliswaar in mindere mate, was nog geen eind gekomen. Dokter loopt met vader mee naar de bewuste schuur en overtuigt zich van de feiten. Hij kijkt eens goed rond, kijkt de mensen doordringend aan en zonder verder wat te zeggen neemt hij vader mee, de schuur uit.
"Nou, ik weet het al hoor", zegt hij tot vader. "Misschien dat nog een paar dagen een enkele aardappel blijft vliegen, maar dan zal 't ook afgelopen zijn! 'k Had direct in de gaten," zei hij, "wie hem dat levert en hij noemt de naam van de arbeider, dezelfde die de moeilijkheden met de paarden had.
"'k Heb het wel gedacht", zei vader.
En inderdaad, het hele geval van het aardappelgooien heeft in totaal 4 dagen geduurd!
Intussen had vader, maar niet in tegenwoordigheid van de verdachte werkman, de overige arbeiders ingelicht, want die waren allerminst op hun gemak, wat te begrijpen is!
Je zou kunnen vragen: waarom stuurde vader de man niet weg?
Och, volgens de dokter was 't een ziekelijk verschijnsel dat wel zou overgaan en de man was altijd een goede werker geweest.
Na enkele jaren van rust, 'k was al van school af en hielp thuis op de boerderij zeg ik tegen D. (dat was hem dan): maak die putten in de stal, die de varkens gewroet hebben eens dicht, want ik ga straks de paarden voorgoed binnen brengen; 't was nl. al ver in 't najaar.
Ik dus naar de wei, maar D. gaat, zo hoorde ik later, eerst naar moeder en zegt: Ko zegt, dat ik die putten in de stal dicht moet maken. Ik durf haast niet in de stal te gaan, moet dat nou toch gebeuren?"
Moeder zegt hem: "Hoor is, als Ko je dat gezegd heeft, dan heb je dat maar te doen!" Dus D. de stal in en aan 't werk. Ik kom met de paarden, maar hoe ik ook mijn best doe, niet één is er in de stal te krijgen! 'k Had het al gauw door en ik dacht: dat lapt D. hem weer! Die komt de stal uit en vraagt: "Za 'k eens helpen, Ko?" Flink kwaad zeg ik hem: maak dat je weg komt of 'k zal de kop van je rompe snijen!" (geen mooie uitdrukking, maar 'k was woest!")
Hij weer naar moeder z 'n nood aan 't klagen. "Ko is kwaad op me," zegt hij, "omdat hij de paarden niet in de stal kan krijgen!"
Moeder komt er nu ook bij en ze zegt: "D., wat ben jij nou weer aan 't uitvoeren?"
"Wacht maar," zegt D. Hij gaat de stal in en komt terug met zijn "wante" (handmof) in de hand; "die had ik per ongeluk in de stal laten liggen" zegt hij nog en gaat dan weg. En nu kan U er om lachen, meneer, maar gedwee als schapen gaan de paarden daarna achter elkaar de stal in!"
"Een verklaring", zegt mijn verteller, "zou ik er onmogelijk van kunnen geven, maar 't is gebeurd, zoals ik U vertel!"
"'k Stond op 't punt in militaire dienst te moeten gaan en D. nu al tamelijk op jaren gekomen en belast met lichte karweitjes om hem nog wat aan 't werk te houden, staat langs een hegje wat te spitten.
"Ko," zegt hij, "'k heb het toch zo slecht, jongen, ik moet altijd maar vechten! "Daar valt toch niks te vechten, D." zeg ik zo. "Je begrijpt het niet goed, ik vecht vanbinnen met mezelf!"
En geleidelijk aan wordt hij vertrouwelijk tegen me en zegt:
"Ja, Ko jongen, 'k weet wel wat er allemaal zo over me verteld wordt, maar 'k kan der nu ook niets meer aan doen. 't Is als je 't zo noemen wilt een bijzondere gave, die in onze familie gekomen is en dateert uit de Franse Tijd onder de bezetting van Napoléon.
Een frans officier uit die tijd heeft mijn overgrootmoeder als jong meisje een paar boeken gegeven en veel verteld over vreemde, bovennatuurlijke zaken. Mijn vader heeft die dingen van zijn moeder geleerd en mijn zuster en ik kunnen het ook! Mijn broer Ko heeft er nooit van willen horen. 1)
Maar nu heb ik het er de laatste tijd erg moeilijk mee!"
Langzamerhand kregen ze in het gezin van D., die op de Ronde Putten (gem. Axel) woonde, last met hem. Hij werd moeilijk en onhandelbaar. Een broer van mijn vader is op verzoek van D 's vrouwnaar hun huis gegaan, waar hij D. aantrof, lezende in een boek. Mijn oom rukt hem het boek uit de hand en ziet dat het geen gewone drukletters zijn, maar alles een soort van geheimzinnige tekens. Op een wenk van D 's vrouw, die blijkbaar bang van hem was, gooit mijn oomhet boek in de open haard, maar met een soort gebrul haalt D. de brandende stukken eruit.
't Was allang te zien, dat de arme man - want zo kun je hem toch noemen - niet langer in zijn huis kon blijven en 't eind van 't lied is geweest, dat hij naar "Vrederust" (een krankzinnigengesticht te BergenopZoom) is gebracht, waar hij na een kort verblijf is overleden.
En 't is een vreemd geval", zegt mijn verteller, maar ook dokter Hartman zou tenslotte later in een dergelijke richting zijn terecht gekomen en daar ook zijn gestorven.
Dat is dan het einde van een toch wel zeer vreemde historie, die ik, zegt nogmaals mijn verteller onmogelijk zou kunnen verklaren, maar die nu eens echt is gebeurd!
1). Het leuke voorvalletje (want het was niet altijd even beroerd!) met zijn broer Ko moet ik toch ook even vertellen:
D. had een broer en een zuster, die toen nog allen jong, gelijk met andere kinderen op een stuk land bezig waren vlas te wieden (de z.g. vlaskooie!). In de schafttijd aten alle hun boterhammen op 't land op, maar Ko zit een heel eind verder, zeker wel 200 meter, op een paaltje bij een sloot.
D. zegt tegen de anderen:"(hij was toen nauwelijks 13 jaar), wil ik Kootje eens van dat paaltje laten vallen?"
En hij heeft het nog niet gezegd of Kootje tuimelt van z 'n paaltje en komt pardoes in een ondiepe sloot met water terecht, waar hij onder groot misbaar weer uitkruipt!
Ra, ra, wat was dat?
Onderwerp
SINSAG 0675 - Steinregen. Steine (Erdschollen, Kohlstrünke, Getreide) von unsichtbaren Händen geworfen. 
SINSAG 0675 - Steinregen. Steine (Erdschollen, Kohlstrünke, Getreide) von unsichtbaren Händen geworfen. 
SINSAG 0666 - Zauberer bannt an den Ort.
SINSAG 0666 - Zauberer bannt an den Ort.
SINSAG 0750 - Andere Zauberei.
SINSAG 0750 - Andere Zauberei.
SINSAG 0753 - Zaubermacht gebrochen; Geistlicher verbrennt Zauberbuch.
SINSAG 0753 - Zaubermacht gebrochen; Geistlicher verbrennt Zauberbuch.
Beschrijving
Man heeft leren toveren uit toverboek; verbranden van het toverboek.
Bron
Collectie De Vries, verslag 27, verhaal 1 (Archief Meertens Instituut)
Naam Overig in Tekst
Vaartwijk
Vaartwijk
Hartman
Hartman
Ronde Putten
Ronde Putten
Franse
Franse
Napoleon
Napoleon
Naam Locatie in Tekst
Axel
Axel
Terneuzen
Terneuzen
Zaamslag
Zaamslag
Plaats van Handelen
Axel
Axel