TINNEV201

187.
Bart van Bindsbergen
't Is lang geleje. De wonen op zon plèètske hier ien den Achterhoek een vrouwtje met een zoontje; de man was al een poosje dood. Die had 't niet breed. Op zekeren dag ging dat zoontje van school af; en toe zeit moeder: "Jan, now moj margen is met mien gaon; wi'j motte nog met een betje nagotie, een betje handel, nève de huus en zien dawwe een botteram vediene. En dan mao gi'j dat later van mien oaver nemme; dan kan ik tuus blieve en passen op 't kuuwke en op de poetjes, en dan kö gi'j goed met tén handel gaon". "Jao moeder", zeit Jan, "dat is goed".
Zi'j 's marges op stap. En zi'j had dén dag goed vekoch. "0 moeder, now kan ik dat margen ok wel. Dan kö gi'j netjes tuus blieve". Ja, dat was tan fijn.
Jan was 's marges met 't körfke aan de nek gegaon. Hi'j was ok weer bi'j die klante gekòmmen en had goed vekoch. Mao toe kömpte 's aoves bi'j huus — daor hai zon kolk water — en toe zuutte daor die viskes zwemme. En toe nempte zon dubbeltje en smiet tat ien dat water. Die viskes die happen daor nao. En net zo lang een paar dubbeltjes en een paar cente tottatte de gin meer had gehad. Toe hadde de tes lèèg. Toe kömpte tuus en toe zeit moeder: "Now gi'j het goed vekoch". "Jao moeder, ze kopen allemaol wat van mien". "Lao we is zien; hoevöl hei geteld?" "Jao ziet", zeite, "dat geld dat hek aan de viskes gevoerd. Dat was toch zo moai. Die happe daor naor". "Och jong", zeit de moeder, "hoe köj dat toch doen? Dan hewwe toch gin brood meer. Dan mok margevroeg eiges mao weer gaon". "Ik von dat zo arig".
Den anderen dag moeder weer op stap met 't körfke. Toe zeit ze: "Jan, now mao gi'j de poetjes voere; de melk die steet ien de melktuit. En atte koe is begint, dan moj de koe ok voere". "Jao, das goed moeder. Dat zak wel doen". De vrouw op stap. Mao Jan die denk — dan beginne die varkes zo te krijse — toe denkte: "Vòdome, dat is ok wat. Wetje wat? Ik giet tie melk ien de put en dan smiet ik taor de varkes ien; dan könne ze den helen dag drinke". En dat deeje. En toe begint tie koe ook al zo hèvig ter op te gaon. Toe denkte: "Moeder het gin vleis; de koe slacht ik". Ja, dat was nog een heel wark. Mor hi'j krieg tie koe dan zo wied dat hi'j die 't vel afkreeg. En toe kömp moeder tuus. Toe zeit ze: "Jong, wat doej toch?" "De koe slachte", zeite. "Gi'j heb haos noait gin vleis. Wi'j wille vleis hemme". "Lieve god", zeit moeder, "hoe mok daor now met doen? Hewwe ook gin melk meer". "Moeder", zeite, "ik zörg veur ow. Heb mao nörgend gin zörg oaver". "En de poetjes tan?" "lk het tie melk ien de put gegote en now könne ze den helen dag drinke". "Waor mot tat nao toe met ow?" "Ja" zeie, "mœder, hol mao stil. Ik gaoi met tat vel nao de mark. Die zun der zo duur. Dan hoef gi'j nie meer velège te zitte um cente". "Jong, jong, gi'j maak te toch wat van". "Ach wat, wach mao". Jan kon toch niet bi'j huus zin. Hi'j dat vel opgerold en tege half naomirrug hi'j met tat vel op stap.
't Wier zachjesaan aovend. Toe dink Jan: "'t Is nog zon end, ak taor nao de stad mot nao die mark; wat doe 'k. Wet je wat? Ik gaoi hier ien dat bos ligge slaope en dan gaok margevroeg wiejer". Toe geette ien dat bos — 't was een mooi dich bos met dennebomen en zowat — en dan zuukte een mooi plèetsken uut, en toe geette daor ligge. Mor hi'j wödt kold; toe denkte: "Ik kruup ient vel". Hi'j kruup ien dat vel. Mao now zitte daor krääie die ruke zowat dalijk, hè. Denkte: "Gaddome ak mor is zon krääi kon vange". Net zo lang; die kraaie die kommen al kotter bi'j, en kotter bi'j. Hi'j hult een hand zo datte der één griepe kan atter één op kump. Enkel 't les toe vliege der al wat op tat vel um te hakke en te pikke; dat doen ze dan op zon fris grei. Net zo lang: daor griepte der een. "Kwaa-kwaak", zeit ten krääi. "Mor ik hol ow vas". En hi'j dat vel weer uut en den krääi netjes onder de jas. "Zo", zeie. En toe geette daor weer zitte. Mao hi'j wudt kold. Toe denkte: "Wetje wat? Ik gaoj nao die minse toe gund, en dan vraog ik of ik taor slaope kan". Ja, hi'j nao die minse toe. Now steet daor zon groten boom veur 't huus met dun loof. Hi'j rammelt aan de deur; en toe kömp taor een vrouw aan de deur. Toe zeit ze: "Wat mao gi'j?"
"Och vrouw", zeie, "ik wod zo kold; sòk hier vannach niet könne slaope?" "Niks van dat. Wi'j holle gin slaopers". Hi'j denk: "Wat mok now? Ik wil toch wette wat tie daor ien huus doen". Toe klimpre ien dén boom veur 't huus. En toe konne daor deur die raam kieke. Toe zat taor een fijnen menheer, en daor stong een fles wien op taofel, en een grote kis. Toe denkte: "Dat is taor ook gin zuivere koffie".
Mor onderhand kömp tén man tuus. Volges um was tat den baas. De man rammelt aan de deur. "Wie is taor?", zeit ze. Zi'j had um nie vewach netuurlijk. "Maak los; den baas". "0, bu gi'j daor al?" "Jao. Wat zi'j mooi". "Jao mooier as gi'j. Gi'j ziet ter den helen dag zo smerig uut". "Jao, dan zoj mien mor een betje helpe warken op 't land, dan zag ik ter ook nie zo smerig uut".
Mor hi'j zit boven ien dén boom. Denkte: "Potdome". Toe dén man aan de deur rammelt, toe smiet zi'j gauw een kääs ien 't bed onder de lakes; en dén fles wien zet ze gauw ien zon kelderkas. Toe denk tén jong: "Dat is taor gin zuivere koffie". Hi'j druut en belt ok aan, hi'j leit te rammelen aan de deur. Toe kömp ze weer en zeit: "Wie is taor?" "Och", zeite, "ik wol is vraoge". "Wat, zi gi'j daor weer!" "Wie is taor?", zeit die man. "Wie is taor?" "0 dén jong". "Wacht is, wat is ter, mien jong?" "Och ik heb 't bute zo kold. Kan 'k hier niet op de dèèl slaope op een klap stro of zowat". "Gaot ter mor ien. Gi'j hoef niet op 't stro te slaope. Gi'j krieg een bed van mien".
Toe kömp dén jong ien huus; die vrouw had toe niks meer te zeggen, hè. Maor onderhand, dat hek nog vegète, dén mooien menheer had gauw die grote kis losgedaon, een moaie olderwetse kis, en daor was dén iengekroape. Dén moaien mienheer zat ien die kis.
Toe zeit tén man tege de jong: "Wat hei daor toch onder de jas?" "Jao", zeie, "een waorzegger". "Een waorzegger?" "Jao, een waorzegger. Daor gaok met nao de mark toe. Daor vedien ik een hoop geld met". "Köj um hier ook waor laote zegge?" "Jaowel", zeit de jong. "Wat kos tat tan". "Ik nem altied vief gulde". "Laot 'm dan mor is een kier waorzegge". Toe kniep hi'j dén krääi ien 't achterwark. "Kwaak" zei de krääi, "kwaak". "Wat zeite now?" "Dat taor een fles wien ien de kelder steet". "Nee, nee. Dat kan niet". "Goed tan mao kieke" Toe geet tén man kieke. En de vrouw had ter opgegaon: "Leuges, duvelskunste, leuges; allemaol niks van waor". Toe steet taor een fles wien. Dat hewwe van ze lève niet ien huus gehad. Hi'j een glas, en de jong een glas wien.
Dat duren efkes. Toe zeite: "Laowe nog is één keer waorzegge". "Jao", zeit de jong. Hi'j kniep de krääi weer ien 't achterwark ien. "Kwaak", zeite, "kwaak". "Wat zeite now dan?" "Daor steet een grote kèès ien de bedstèèj. "Een grote kèès; een grote kèès?" En die vrouw had ter zo hévig opgegaon dat tat nie waor was; daor zat niks ien. De man ging kieke, en daor zat een grote kèès ien dat bed. Toe zeite: "Now hek van me lève nog zowat nie gezien." Now had hi'j nog wel graag datte nog ene kier waor zei; mao dat kos zovöl geld. "Now", zeite jong, "wi'j zöllen 't zo make. Veur die olde kis, en dan hoef ie niks te betale; mao dan moj mien die olde kis geve; dan kos 't niks". "Potdorie, dat doe 'k", had de man gezeid, "mao da doe 'k". En toe was tie vrouw losgekòmmen, hè. Die olde kis die was van eur moeder; en eur moeder had ze van eur grootmoeder. "Gi'j krieg tie kis. Mao dan moj um ook laote waorzegge". De jong kniep te krääi hèvig. "Kwaak, kwaak, kwaak". "Wat zeite dan now?" zeite man. "Ik dörf 't ow haos niet te zegge". "Zeg 't mor". "De duvel zit ien de kis". "De duvel ien die kis? De duvel ien die kis?" "Ja, 't is waor. Daor zit een duvel ien die kis. Mao dat hindert niks. A gi'j mien now die kis geef, dan zal ik dén wel weg doen, en dan kos ow alles niks". ,Now mien jong", harre gezeid, "a gi'j dat wilt doen; gi'j könt de kruwwage kriege". "En dan gao 'k te medeen met weg, want dén mot hier weg". En dat geet aan. En dat vröwke hatter hèvig opgegaon. Jao, de was niks tege te doen. Den duvel mos taor 't huus uut.
Hi'j dén kis op tie kruwwage; en toe krujte een endje, en toe: kloppen ien de kis! "Ja, ja, duvel. Wi'j zun dalijk aan die brug gund, oaver die Wèttering, en dan gaoi der onder bis onder op den bodem, en dan zien ze ow noait weer, satan". 't Klopte weer. "Ja, ja, ja", harre gezeid, "daor kömp niks van trech". "Mien jong" mien jong. Laotte mien uut. Ik bin, ik bin een gewoon mins. Ik zin gin duvel. Laote mien uut". "Now", hadde gezeid, "aj had loop, dan zak 't doen; mao waog niet aj tege mien ien kòmp". "Dan kriej al 't geld dat ien de kis zit. Laote mien uut. Gi'j krieg al 't geld wat ien de kis zit". "Now", zeit de jong: "Vooruit". Hi'j mik ten dekkel los, en doar kömp meneer druut. En daor had hi'j zo'n endje holt gehalt en dat um achter oaver de schalen oaverheen. En dén keal mik atte weg kömp "Zo", zeite, "now hek een helen hoop geld". Dat dute ien een zak, ien een buul. En toe geette weer nor 't bos toe, en daor geette slaope.
Toe 't lich wödt — de boere zun vroeg op — toe hi'j op huus aan; mao dan kwamme nève twee boerderi'je. Die boere meuge hi'j nie li'je; die harrren um altied honger laote li'je; hi'j had ter noait gin botteram van könne kriege. Toe kömpte bi'j d'n eersten boer. Dén zeit: "Waor kòmp gi'j vandan?" "Ik bun gister nor Engeland nao de mark gewes; ik had een koe geslach en toe hek 't vel vekoch". "Wat hei dan ien dén zak?" "Geld. Een helen buul vol geld; veur één vel. Die velle zun daor zo veschrikkelijk duur. Dat wis ik gaar niet. Heel völ geld kriej daor veur". "Zo", zeit tén boer.
Toe vetelt tén boer dat aan zien buurman. Vroeger ware de minse niet zo vestandig as tegewoordig. "Wet je wat, wi'j slachten 't vee ook". Zi'j slachten een stuk of drie beesten. En den anderen dag met tie velle nao de mark. "Aj mao roep velle te koop, dan kòmme de koopluj zat". En geroepen en geroepen. "Wat vraog ie veur die velle?" "Honderdduzend gulde", had de keal gezeid. "Honderd duzend gulde?" "Jao now, vijfhonderd gulde". Die boere harre ze hèvig uutgelache. Zi'j weer met de velle nao huus toe; zi'j harre mor een riksdaalder könne kriege. "Snotvedulleme", harre ze gezeid. "hoe mowwe daor met aan, met tén? Wet je wat? Wi'j maken um kepot". "Jao marrege nach make wi'j um kepot." Mao Jan had dat allemaol van te veure al zon betje gewette, wao, das um dood wolle make. Toe zeite 's aoves tege zien moeder: "Moeder, now hek ow zovöl geld gebroch. Lao mien now ok is veurop slaope, en gi'j achterop. Dan zet ik ow mutske op". "Hoe kuj dat now?" har moeder gezeid. "Jao dat wòk toch wel graog doen veur de verandering". Hi'j had altied nève moeder geslaope; lut zich ok begriepe. "Now", ha moeder gezeid, "aj dat tan graag wilt, gao dan mao veurop ligge met 't slaopmutske".
Toe kòmme die boere 's nachs. Zi'j wisse goed dat Jan achterop lei, hè. En ja, toe sneje ze dén achterste sneje ze den hals af. Toe was zien moeder dood. Mao Jan had onder de dèkes gelège.
Hi'j den anderen dag met moeder op de handkar — moeder was al maoi stief gewes — nao de mark. Toe zeie de boere: "Gund kumpte aan. Wat hette op te kar? Wat hei, Jan? Wat hei opte kar?" "Moeder is vannach doodgegaon. En now hek geheurd dat tie olde vröwkes zo duur zun. Daor gaok now met nao de mark toe". En dén boer weer nao dén anderen boer en toe vetelte dat zo. Toe zeite: "Hei now van melève zowat gezien. Wi'j make die beie olde minse ook af. En daor gao we ook met nao de mark". Jao. 't Was wel een had ding. Mao zi'j dèjen 't toch.
Jan geet met zien moeder nao de mark toe; zet zien moeder daor mooi neer tegen een put — die harre ze vroeger — met een körfke vol eiere aan de arm. Now kömp taor zon rieke dame en die zeit: "Vröwke, wat vraog ie veur de eiere? Vröwke, wat vraog ie veur die eier?" Toe zeit hi'j: "Die vrouw is doof. Die moj efkes aanstootte". Toe stut zi'j die vrouw aan; en toe vilt die vrouw halsoaverkop ien die diepe put. "0", zeite, "gi'j heb mien moeder vedronke. Gi'j heb mien moeder vedronke". "Och", zei die dame, "kòm mao met dan geef ik ow een helen hoop geld. Mao zeg tan niks". "Now", zeite, "vruit dan mao". Hi'j kreeg taor een helen hoop geld van. En toe weer néve de boere nèvenop, wao. En toe zeie die boere: "Wat hei dan now?" "Geld. Die olde vröwkes zin zo duur".
En toe ginge de boere ook met die vröwkes nao de mark. Mao toe heurt tat de politie. En toe zien zi'j dat hi'j daor manschappe bi'j hilt. En toe zi'j as de donder met tie karre de grens oaver. Die kwamme weer vri'j. Toe zeie ze: "Mao now zalle deraan. Now hette ons toch zo hèvig te pakke gehad. Now motte draan". "Ja, hoe doe we dat?" "Wi'j vangen um".
Net zo lang; zi'j vange Jan. En toe harre ze zon grote ton. En toe deeje zum ien de ton en wolle ze um gaon vezupe, hè. "Jao", harre gezeid, "gillie könne make waj wilt, mor 't hilp ollie allemaol toch niks". "Jao, wach mao".
De boere gaon merrum nao zon soort waoi, een gat, een watergat. En daor ston een café vlak bi'j. "Now jonges, laowum hier mao neerzette. Wi'j nemme der eers eentje". En now had Jan gezien datter aan de gunne kant van dén diek een schaopenhedder liep met een drif schaop. Dén kenne hi'j goed. De boere zatten um daor neer mettie ton, en zi'j ginge dat café ien; zi'j wölle der eers een goeien op nemme.
Toe züt dén schaopenhedder dat taor een ton steet, en datter iemand ien zit re zinge. Toe denkte: "Goddome, ik mot toch is wette wie datter ien die ton zit'. Hi'j nao die ton toe. "Hei, wat is ter met ow?" Jan zei: "Ik hét zon schik. Ze wille mien börgemeister make. Hei now oait zowat belèèf. Ik kan nie lèzen of schrieve. En ik kan een helen hoop geld vediene. Mor ik wil gin börgemeister worre. Wi gi'j 't niet doen?" "0 keal", zeie, "graag. Ik wil dat graag doen". "Now", zeite, "ik wil wel schaopenhedder worre, dan nemp gi'j dat baantje van mien oaver". "Ho", zeite, "hedder, maak mao los, dat ding". "Daor zit boave zon klep op. Die köj zo losmake. Dan kan ik truut en gi'j drien". En dén schaopenhedder dén was zo bli'j dat hi'j börgemeester wier. Dén ien de ton, en Jan astebliksem achter den diek nao die schaope toe, met 't schaopeschupke op te nek.
Daor kòmme de boeren aan. "Zo, wor ik now börgemeister?" "Jao, now wodt gi'j börgemeester. Wach mor efkes". "Jonges, kom mor. Eén, twee". "Ploemp", taor ging de ton 't water ien, hè. En daor zat tat bomgat los; de ton löp vol water en die zink. Met tat de ton ongeveer weg is taor kòmp Jan den diek oaverstèke met een helen drif schaop. "0", zeie, "o, wat veur stomme ezels zun gillie. Waorum smiet ie mien gin trad of tien wiejer, dan hak tusse de vette osse gezète". En daor kieke die boere; die kieke. "Tjong", zeiter één, "gi'j lieg toch". "Wat, ziej 't tan niet; een helen trop schaop. Probier 't mao. En een betje wiejer daor kòm ie tusse de pèèd; een grote mark taoronder". Toe zeit dén enen boer: "lk probier dat". En dén sprink trien. "0, hi'j is ow veur. Gi'j ook. Gauw tusse de pèèd". En den andere sprink trok ien. "Zo", zei Jan, "now zö gi'j wel bi'j de duvels kòmme".
En toe kwam der een varke met een lange snuut en die blaozen 't vetelsel uut.
Bron: Dorus Cornelesen.

AT 1535 - The Rich and the poor Peasant    AT 1535 - The Rich and the poor Peasant   

ATU 1535 - The Rich and the Poor Farmer.    ATU 1535 - The Rich and the Poor Farmer.   

Jan gaat voor zijn moeder, een weduwe, handel drijven, maar gooit het verdiende geld in het water naar happende vissen. Dan gaat moeder maar weer en Jan blijft thuis op de koeien en varkens passen, giet de melk voor de varkens in de put, slacht de koe, vilt hem en gaat als moeder thuis met het vel nar de markt. In het bos vangt hij een kraai, doet die in het vel. Een boerin weigert hem onderdak, hij bespioneert haar uit een boom, ziet er een fijne meneer, die als de boer plots thuiskomt, zich in een kist verstopt, terwijl de boerin de wijn en de kaas wegstopt. Jan zegt tegen de boer in zijn vel een waarzegger te hebben, rekent vijf gulden, vertelt waar wijn en kaas is, zegt dat in de kist de duivel zit en krijgt de kist op een kar mee. Onderweg dreigt hij de kist in het water te gooien en krijgt van de man erin geld. Tegen twee buurboeren, die hij niet mag, vertelt hij al dat geld voor 1 vel gekregen te hebben; zij slachten ook en worden in de stad uitgelachen, komen 's nachts bij Jan om hem de hals af te snijden, maar deze heeft van plaats geruild met zijn moeder en haar kapje opgezet (vgl. AT 327B). Dan "verkoopt" hij zijn moeder, de anderen slaan hun moeder dood en moeten vluchten voor de politie. Willen Jan in het water gooien, maar laten de zak aan de dijk staan en Jan weet een herder ertoe te verlokken zijn plaats in te nemen. Nadat ze de zak met de herder in het water gegooid hebben komt Jan met de schappenkudde en zegt, dat ze hem verder hadden moeten gooien, dan was hij bij de paarden terecht gekomen; ze springen heel ver erin en verzuipen.

Vertellers uit de Liemers samengesteld door A. Tinneveld, Wassenaar 1976, p.150-155.

Onder de Beeldknop van TINNEV192 bevindt zich een foto van Bart van Bindsbergen

The Rich and the Poor Peasant

Jan    Jan   

Achterhoek    Achterhoek   

2013-03-01 14:46:20