BOEKV009 - Van Grootoog en Klaainoog.

Van Grootoog en Klaainoog.

Waz'n rais twei neefs; ain haitte Grootoog en anner Klaainoog. Zai waz'n baaiden boer, maor Grootoog har 'n groot spul (1) en molk 'n stuk of twaalf kôi'n en Klaainoog was maor 'n luddik keuterboerke en har ain kou. Nô wol 't ongeluk dat Klainoog zien kou wat aan schoemsche kant was (2) en nô en den ien Grootoog zien land kwam. Grootoog gong noa zien neef en zee: "As dien kou mie dat nog ainmoal weer bakt, den steek ik hom dood; doar kens dien reek'n maor noa moak'n." "'k Ken er nait meer aan doun," zee Klaainoog, "'n mensk mout doun wat hai nait loat'n ken."
't Hil nait lank aan, of kou kwam weer ien Grootoog zien land en Grootoog hil zien woord en stook kou dood. Dou Klaainoog 't gewoar worde zee dei d'r nait veul van, maor ging hên en vilde zien baistje. Dou 't vel dreug was, pakte hai 't op 'n koar (3) en ging er mit op raais, noa 't mart (4). Hai môs deur 'n bosch en dou hai doar 'n êndje ien op was, worde hai 'n koppeltje kerels gewoar, dei 't zoo drok har'n mit geldtel'n dat ze hom nait zag'n. "Wacht!" docht Klaainoog, "van dei cent'n ken 'k ook wel 'n handjevol bruuk'n: ik zel rais zain, of mien kouvel mie doar ook aan help'n ken." Hai sloug 't vel om hom tou, zoodat hai d'r kop en oor'n ien zat en dou sprong hai mit 'n allermiesroabelst gehoel en gebrôl op kerels of. Dei word'n kel (5) as hoaz'n, dou ze zoo'n iezelk baist op heur ofkoom'n zag'n, en nam'n hak'n op (6) en lait'n van schrik en verheerdhaid heur geld leg'n. Klaainoog, nait links, grobbelde 't gouw op en gooide 't ien koar, smeet 't kouvel d'r overhên, zoodat 't nait ien 't oog vil en mouk dou zoo gouw as hai kon dat hai mit zien koar oet 'et bosch en noa hoes kwam.
Dou ging hai noa zien neef en vroug of hai dei zien spientvat nait krieg'n kon om 't geld te meet'n dat zien kouvel hom opbrocht har. "Jaowel," zee Grootoog, "kens 't spientvat wel krieg'n, maor hou donnerkoater kens doe zoo veul geld krieg'n veur dien kouvel, das doe 't mit 't spientvat meet'n môzze?" "Jao," zee Klaainoog, "oet kouvel'n is 'n bult geld te moak'n teeg'nswoordig, as ie rechte kantoor'n maor wait'n." "Nô," zee Grootoog, "den goa ik ook hên en slacht mien kôi'n." Dat dee hai, vilde heur en ging mit vel'n noa 't mart. Doar raip hai: "Koop kouvel'n! koop kouvel'n!" en nô en den kwam er ook wel 'n kooper op hom of, maor gain'nt dei hom meer veur zien vel'n geev'n wol as ordinaire pries. "Da's om gek te word'n," docht Grootoog en hai raip: "Koop kouvel'n! koop kouvel'n!" dat hai d'r haisch van worde, maor 't hulp hom niks. "Dei Klaainoog, dei smiegt, het mie dit bakt, maor ik zel hom d'r wel weer veur krieg'n," docht hai ien 't ên en sukkelde mit zien koar weer noa hoes.
Dou ging hai noa Klaainoog en zee hom de wacht aan (7). 't Nacht zol hom wat overkoom'n, doar hai nait veul van noavertel'n zol: doar môzzer hom maor op kloar hol'n. "'k Ken er nait meer aan doun," zee Klaainoog, "wat 'n mensk te wacht'n staait ken hai nait ontloop'n; maor 't is goud, da'k 't van te veur'n wait, den heb 'k te mainste kans, dat wie d'r van achter'n nog wel rais weer over proat'n ken'n."
Hai har nog 'n olle mouder en Grootoog ook. 's Oav'ns zee hai teeg'n 't ol mensk dat ze maor rais ombuut'n (8) môz'n mit ber'n; hai har al 'n nacht of wat nait al te goud sloap'n kend en wol 't wel rais op 't anner ber perbair'n.
't Ol mensk, dat van haile moord niks of wis, was 't krek gelieke veul op wat ber zai slaip en zoo kroop Klaainoog op heur ber en zai op zien'nt.
Dou 't nacht was kwam Grootoog bie Klaainoog zien ber, ien maining dat dei d'r op lag, en snee 't ol mensk kop of. Klaainoog vernam wel wat er goande was, maor hil hom koestie en docht: "As 't ol mensk om 'n luchie is (9), huif ik heur ook nait langer onnerhol'n; da'ster ain ding dat er veur is en mör'n zel'n wie verder zain."
Annerdoags loud hai 'n vracht lapkees (10) op zien woag'n en zette zien ol mensk, dei hai eerst wat ophemmeld (11) en aankled en 'n doukje om hals bon'n har, zoodat 't op slag nait opvil dat ze dood was en heur kop lös op hals zat, d'r ook ien, ging bie heur zit'n en vour mit zien vracht noa 't mart.
't Duurde nait lank of d'r kwam 'n soortege heer aan en vroug Klaainoog, dei bie 't peerd ston', of hai kees te koop har. "Jaowel," zee Klaainoog, "goat maor noa mien ol mouder tou, dei heur negotie is 't zoo wat en dei het meer verstand van kees as ik; maor zai is wat doof: ie mout'n heur maor wat aanstoot'n, den begript ze joe beter." "Goud," zee man, ging noa woag'n en raip: "Zeg rais mouder! wat kost joen kees?" Om heur goud aan 't verstand te breng'n, dat hai heur mainde, stötte hai 't ol mensk mit zien handstok (12) aan. Woepsie! doar vil kop 'r of en kôrrelde (13) heer veur vout'n. "Wel donners!" raip Klaainoog, en tierde hom of hai man te lieve wol, "ie ben'n mie ja 'n beroerde kerel; stoot'n ie mien olle mouder kop of? Dat zal joe nait te best ofgoan, man; doar komt 't gerecht bie te pas."
Man ston' doar of hai van lotje betikt was. Ien 't ên zee d'r teeg'n Klaainoog: "Breng 't maor nait aan, vriend! Ik zal joe zoo veul geld geev'n as ie maor hem'n wil'n." Doar was 't Klaainoog krekt om te doun, hai lait hom dus nogal gouw overhoal'n om veur 'n goude smak geld zoak stil te hol'n. Dou hai zien geld ien puil (14) har, gaf hai orders om 't ol mensk te begroav'n en vour weer noa hoes tou.
Hai ging op nais noa Grootoog en vroug, of hai dei zien spientvat nog wel eev'n weerkrieg'n kon om 't geld te meet'n dat hai veur zien olle mouder kreeg'n har. "Jaowel!" zee Grootoog, "maor doe bis den ook doch barst'nd fertuunlik: eerst hes dien kouvel zoo duur aan man brocht en nô hes weer 'k wait nait houveul veur dien olle mouder kreeg'n." "Jao!" zee Klainoog, "ol wiev'n ben'n duur teeg'nwoordig." "Nô," zee Grootoog, "den moak ik mien ol mensk ook van kant: schoa komt er doch nooit van."
Zoo gezegd, zoo gedoan. Grootoog mouk zien ol mouder dood en trok mit 't liek noa mart. Doar raip hai zoo hard as hai kon: "Koop ol wiev'n! Koop ol wiev'n!" maor d'r kwam gain ain laifhebber om zien woar en hai trok ien 't ên weer noa hoes, glen (15) op Klaainoog, dei hom alweer ien graszak noom'n (16) har. Teeg'n zien neef zee hai, dat hai hom ien 'n zak stop'n en ien 't woater gooi'n wol. "Goa dien gooi!" zee Klaainoog: "men ken nait wait'n woar 't goud veur is." Hai lait hom deur zien neef ien 'n zak stop'n en dei sjouwde d'r mit noa 'n til (17), om hom doar ien 't woater te gooi'n. Dou hai dicht bie was, woar hai weez'n wol, schoot hom 't ien 't zin, dat hai vergeet'n har 'n polsstok mit te neem'n om zak er onner te druk'n. Hai kwam 'n slootgroaver veurbie en vroug dei of hai wel 'n beetje op zien zak paz'n wol. "Jaowel," zee slootgroaver. Dou Grootoog vô't was om polsstok te hoal'n, raip Klaainoog oet zak of slootgroaver hom d'r oet loat'n wol. Dei lait hom 'r oet en zai stopt'n mit heur baaident zak vol braggel (18). Veurdat Grootoog weerom kwam mouk Klaainoog gouw dat hai weer noa zien hoes kwam.
Dou Grootoog polsstok hoald har, kreeg hai zak weer op nek en laip er mit vô't. Waike (19) braggel begunde hom bie rug deel te kwak'n (20) en dou zee hai: "Jao, mien jonge! ofs mie beschitse of bemigse, 't helpt die almoal niks: doe zelt er doch aan." Zoo kwam hai bie til en smeet zak ien 't woater. Zak zonk op slag en 't was dus nait neudig om hom er mit 'n polsstok onner te druk'n. Grootoog ging weer noa zien hoes en kwam Klaainoog zien hoes veurbie. Klaainoog ston' goud en wel ien deur en raip hom al oet de verte te gemuit: "Dat heb'k die ofwon'n!" "Dat hes doch," zee Grootoog, "hou koms hier zoo gouw?" "'k Heb 't kortste pad noom'n," zee Klaainoog, "en ben deur 'n land koom'n, woar schoap'n 'n duit, swien'n twei duit'n en peer'n 'n half stuver kost'n." "Doar wô'k ook wel rais hên," zee Grootoog. "Dat ken wel aangoan," zee Klaainoog, "'k zel eev'n 'n zak hoal'n om die d'r hên te breng'n." Hai houl 'n zak oet hoes, doar Grootoog ien kroop, kreeg zak op nek en laip er mit noa til. Doar lait hai hom ien 't woater val'n. "Och! och! help! help!" raip Grootoog, "ik ken dat land nait vien'n." Klaainoog docht: "'k Zel hom maor nait verzoep'n loat'n," en hai houl hom weer oet 't woater. Maor Grootoog was ienmiddels nog kwoader op hom word'n en zee dat hai hom ien 'n tun (21) stop'n en doarmit ien 't woater gooi'n wol. "'k Mag 't wel lied'n," zee Klaainoog, "as mie maor wat hunnig, 'n hoamer, 'n stik (22) en 'n boor mitgefse." Nô, dei ding'n kreeg hai mit ien tun en dou koepte Grootoog tun dicht en rolde hom ien zee. Hai zonk nait, maor dreef op 't woater en mit vloud weer aan land. Dou 't woater val'n was, lag hai op 't dreuge. Klaainoog klopte 't spongat oop'n en smeerde wat hunnig om kant'n tou. Noa 'n toerke kwam er 'n beer aan, dei slikte 't spongat of en draaide hom dou om, zoodat hai krekt mit zien start ien 't spongat kwam. Klaainoog kreeg gouw hoamer en stik en sloug beer zien start ien 't spongat vast. Beer ging op loop zoo hard as hai kon en 't vat bongelde hom achternoa, overal over en deur hên, tot 't vat ien 't ên ien doeg'n vôl. Dou was beer vrei en was ien 'n oogenblik oet 't gezicht, maor Klaainoog was ook vrei en raaisde weer noa zien hoes tou. 't Duurde nait lank of Grootoog kwam bie hom en vroug: "Bist'r al weer?" "Jao!" zee Klaainoog, "'k heb 'n hail groot schip kreeg'n." Dou zee Grootoog: "Stop mie ook rais ien 'n vat en duch (23) mie dei spul'n, dei doe bie die had hezze, ook mit." "Goud," zee Klaainoog, "maor den most'r 'n vieftig pond iezer bie hem'n; as ik dat er bie had har, den zol mie 't hail anners ofgoan weez'n." "Bestig," zee Grootoog en lait hom mit zien zoak'n ien 'n vat stop'n. Klaainoog kôrrelde 't ien zee en 't zonk op slag as 'n bakstain; en van Grootoog het men noa dei tied nooit weer wat vernoom'n.

1. boerderij. 2. niet in de weide wilde blijven. 3. kruiwagen. 4. markt. 5. bang. 6. gingen op den loop. 7. dreigde hem. 8. ruilen. 9. dood is. 10. eene geringe soort van kaas. 11. opgeknapt. 12. wandelstok. 13. rolde. 14. geldzakje. 15. gloeiend boos. 16. beetgenomen. 17. brug. 18. bagger, slik. 19. week. 20. neergutsen. 21. ton. 22. houten pen. 23. doe.

AT 1535 - The Rich and the poor Peasant    AT 1535 - The Rich and the poor Peasant   

ATU 1535 - The Rich and the Poor Farmer.    ATU 1535 - The Rich and the Poor Farmer.   

AT 1875 - The Boy on the Wolf's Tail    AT 1875 - The Boy on the Wolf's Tail   

ATU 1875 - The Boy on the Bear’s (Wolf’s) Tail.    ATU 1875 - The Boy on the Bear’s (Wolf’s) Tail.   

Twee neven zijn boer, de ene heeft 12, de ander 1 koe, die hem echter niet gegund wordt door Grootoog, die hem op een dag dood slaat. Kleinoog vilt de koe, gaat met de huid op reis, komt in een bos bij rovers, die hij bij het geld tellen verschrikt met de huid om en gebrul. Hij neemt het achtergelaten geld mee, leent bij Grootoog een spintvat om het geld te meten. Deze slacht zijn koeien, maar raakt zijn vellen niet kwijt en wil 's nachts Kleinoog vermoorden, die echter met zijn moeder van bed wisselt, zodat zij gedood wordt. Met hrt lijk aangekleed op een wagen lijkt ze levend en een man, die maar geen antwoord krijgt, slaat haar boos tegen het hoofd, dat er afvalt; maar voor veel geld zal Kleinoog zwijgen. Tegn Grootoog zegt hij het geld voor de moeder te hebben gekregen en deze slaat ook zijn eigen moeder dood; er zijn echter geen liefhebbers en boos gaat hij naar Kleinoog, stopt hem in een zak en gaat naar een kolk. Kleinoog weet echter te ontsnappen en Grootoog gooit een zak troep in het water, komt dan Kleinoog tegen, die zegt dat [beneden] de schapen een duit kosten, waarop Grootoog in een zak kruipt en zich in het water laat gooien, echter door Kleinoog gered wordt. De ondankbare sluit Kleinoog in een ton, gooit die in zee, maar de ton drijft aan land en door het spongat weet hij de staart van een beer te grijpen en wordt meegesluerd tot de ton in duigen valt. Nu wil ook Grootoog in een vat, krijgt 50 pond ijzer mee en zinkt.

G.J. Boekenoogen 'Nederlandse sprookjes en vertelsels' in: Volkskunde 13 (1901), pp. 240-244 N°8

Groningse bewerking door Johannes Onnekes van de tekst die later verscheen in Het Boek van Trijntje Soldaats.

Grootoog    Grootoog   

Kleinoog    Kleinoog   

2013-03-01 14:46:20