Gelre014

De Gelderse bloem.
De draak en Gelre's oudste wapen

Vèr grijpt de Geschiedenis van Gelderland in het verleden terug. Als er eindelijk sprake is van een Graafschap Gelre, horen we, dat Otto van Nassau, die in 1061 zijn vader Godschalk als Praefect van Gelre en Zutphen had opgevolgd, het belefde, dat keizer Hendril IV in 1066 Gelre tot Graafschap verhief. Otto werd eerste graaf van Gelre en was stamvader der latere Graven, die de Hertogen van Gelre zijn voorafgegaan.
In die Graventijd had Gelder of Gelre een wapen, zeer afwijkend van het latere wapen met de twee leeuwen. Dat oudste wapen vertoonde een schild van zilver, beladen met drie vijfpuntige mispelbloesems (Gelderse bloem), in rood en dus niet in wit, zoals de mispelbloem ons normaal bekend is. Deze Gelderse bloem vindt men nog in verschillende kerken, o.a. in de plafondversieringen, en er zijn ook Gelderse gemeenten, die de bloem nog in haar wapen voeren, zo bijv. Doetinchem, drie witte vijfpunten en Lochem, drie rode. Te Hattem zie je in de oude kerk aan het plafond de rode Gelderse vijfpuntbloem ook.

Een vertelling is aan het oude Gelre-wapen verbonden. Er verbleef indertijd een afschuwelijke draak in het gebied, dat later Gelre heette, een dier, dat steeds de verschrikkelijkste eisen stelde.
Wilde de streek, waar het beest heerschappij voerde, voor dagelijkse aanvallen enigszins veilig zijn, dan moesten er geregeld offers wordern gebracht. En vooral op Jonkvrouwen was de draak bijzonder gesteld. Menige Jonkvrouw, aangewezen als offer uit de streekgenoten, was reeds zijn prooi geworden en door het ondier verslonden. En geen strijder was er in geslaagd om het sterke monster onschadelijk te maken. Moedige mannen, uit alle strijdbare standen, hadden wel-is-waar een kamp gewaagd. Zij hadden het leven echter verloren in hun dapper pogen om hun medemensen van de drakenplaag te bevrijden. Geen was vlug genoeg, geen was sterk genoeg - wèl kreeg de draak wonden en zelfs werden er van verschillende koppen, die hem ontsierden, enkele stuk geslagen, maar die uitwassen groeiden even snel weer aan als zij afgehakt werden. En de ene na de andere strijder was door het duivelsbeest neergeworpen, vermorzeld, verslonden...
Daar kwam eindelijk een ridder uit het geslacht Nassau zich melden voor nieuwe strijd. Sterk was hij en rap, hoogbedreven in alle ridderkunst, zeldzaam geoefend, maar ook edelgevorderd in alle ridderdeugd.
Juist was weer een schone, reine Jonkvrouw aangewezen om aan de draak te worden geofferd, in een gedweeë gang ten dode. Maar de ridder weerhield er haar van, zich aan het helledier over te geven, zeggende:
- Laat mij eerst beproeven of ik het ondier niet kan neervellen. Ik wil het wagen, om u te bevrijden en te redden. Ik wil het wagen voor de bewoners van dit gebied, die reeds zo lang lijden onder deze dwingelandij!
En hij reed aan naar een laagte, waar het monster hem onder een mispelboom wachtte.
De strijd was fel. maar lang duurde hij niet. Want de ridder voerde eerst meesterlijk zijn lans en daarna met ongelooflijke snelheid en kracht zijn zwaard. tot de draak dreunend ineenzonk onder de mispelboom. Die bewoog heftig door de schok en er vielen bloesems van zijn takken af. De ridder nam één dier bloemen op uit het bloed van de draak, dat de witte vijfpunt rood had gekleurd. Maar vóór de draak stervende de geest gaf, had hij een wonderlijke kreet geuit, die toeschouwers van ver deels verstonden als ,,Gelre, Gelre!'' deels als ,,Grèle, Grèle!" - wat naar Graal geleek.
De Jonkvrouw kwam tot de ridder om hem te bedanken voor haar redding en zij bracht hem lof en hulde namens de streekgenoten. Zij zag de bloem in zijn hand en hechtte daar bijzondere betekenis aan. Zij sprak er over op een wijze, die hij niet doorzag, maar zij verzekerde, dat hij het later zou begrijpen, als het duidelijk zou worden voor ieder; waaraan zij toevoegde:
- Een wit sterreleven is in het rode bloed gekomen. Het zal dat bloed zuiveren en verheffen. Het donkere zal langzaam in liefdegloed komen en uit rood en roze zal dan eindelijk dát sterrelicht stralen, dat aanduidt dat gevend wegschenken over zelfzucht heeft getriumfeerd. Gij, Heer Ridder, hebt uw leven voor mij en voor velen gevend gewaagd. In u, in uw bloed, zal zich voorspoedig ontwikkelen die staalkracht, waarvan de mispelbloem is een zinnebeeld. De Nassau, voorvader van Gelre-Graven en van het geslacht, dat ons later zo goed bekend is geworden, kreeg in zijn wapen de bloem van de mispelboom, niet in wit maar in rood.
Dit werd het eerste Gelre-wapen toen de landstreek naar de schreeuw van de stervende draak werd genoemd.
Later moesten de Nassau's de bloem onder dwang veranderen in een leeuw van goud op een veld van blauw. Deze leeuw is eeuwenlang een symbool voor Gelderland niet alleen, maar voor heel Nederland gebleven. Onze Vorstinnen hadden in de 20ste eeuw de leeuw nog in haar wapen. Maar merkwaardige loop... Prins Bernhard, gemaal wordend van Koningin Juliana, bezat in zijn wapen een rode vijfpuntbloem, gelijk aan de voormalige Gelderse bloem; en de kinderen uit het huwelijk Bernhard/Juliana kregen bij de leeuw de oude Nassaubloem en Gelrebloem in het wapen terug.

Er is ook een andere lezing van de oorsprong van Gelre. Daarin heet het, dat in de dagen van Karel den Kale, eind 9e eeuw, het drakenmonster schrik verspreidde in een gebied, dat zich uitstrekte van Keulen tot in het latere Limburg.
Twee zonen van Otto, Heer van Pont, hoorden van de nood en de oudste, Lupold van Pont, besloot tot de strijd met het ondier. De draak wachtte hem op onder een mispelboom, roepende ,,Gelre! Gelre!'' en spuwende vuur. Lupold overwon het beest in hard gevecht.
De streek werd Gelre genoemd en daaraan is later noordwaarts meer grond toegevoegd. Lupold zag zich door de bevolking gekozen tot eerste Heer. Bij gemis aan kinderen werd zijn broeder Wichard zijn opvolger. Deze trouwde met de dochter van Graaf Herman van Zutphen. Men beschouwt hem als de stamheer van het latere Huis Gelder.

Nog een ander verhaal zegt, dat niet Lupold van Pont maar Wichard van Pont de draak gedood heeft.
Volgens die lezing had Wichard zich in stilte verbonden aan Margaretha, de dochter van Graaf Herman van Hameland, een deel van het latere Gelderland, dat ook het Graafschap Zutphen omvatte. Toen Wichard Graaf Herman de hand van Margaretha kwam vragen, maakte de vader bezwaar - Wichard moest eerst door kloekheid tonen, dat hij Margaretha waardig was.
De jonge Edelman had van de draak gehoord en belsoot tot de strijd. Hij doodde in zware kamp het monster met zwaardslagen en met een oude familiedolk. Het gevecht had plaats onder een mispelboom.
Toen Graaf Herman van deze heldendaad hoorde, gaf hij terstond toestemming voor het huwelijk van Wichard met Margaretha.
Het jonge paar nam intrek in een nieuwe burcht, die Gelre werd genoemd. Om dat kasteel ontstond een kleine stad van die naam en nog later werd de streek met toegevoegd gebied naar het Noorden Gelre geheten.
Wichard voerde in zijn wapenschild op een gouden veld drie rode mispelbloemen, vijfbladige bloemen. Hij werd Graaf van Gelre. Na twee eeuwen, eind 11de eeuw, moest Otto van Nassau dit wapen verwisselen voor de Nassausen leeuw.

TM 3113 - De draak van Gelre    TM 3113 - De draak van Gelre   

Drie varianten van de oorsprong van de naam Gelre, Gelderland.

J.L. de Boer, Veluwse vertellingen. Meppel 1968. p. 95-100

1968

De draak van Gelre

Gelderse    Gelderse   

Hendrik    Hendrik   

Gelre    Gelre   

Otto    Otto   

Godschalk    Godschalk   

Bernhard    Bernhard   

Juliana    Juliana   

Karel de Kale    Karel de Kale   

Lupold    Lupold   

Wichard    Wichard   

Herman    Herman   

Margaretha    Margaretha   

Nassaubloem    Nassaubloem   

Gelrebloem    Gelrebloem   

Gelder    Gelder   

Geldern    Geldern   

Gelderland    Gelderland   

Nassau    Nassau   

Zutphen    Zutphen   

Doetinchem    Doetinchem   

Lochem    Lochem   

Hattem    Hattem   

Pont    Pont   

Graal    Graal   

Nederland    Nederland   

Keulen    Keulen   

Limburg    Limburg   

2013-03-01 14:46:20