ENGELS000201 - Erdmänkes

Erdmänkes:
Recht tegenover onze boerderij, aan een veldweg, genaamd “het Schoorgaat”, en aan de rand van het bos, ligt een perceel, dat sinds mensenheugenis “den Heiespoost” genoemd wordt. Hier woonden volgens de overlevering vroeger “Erdmänkes”, op andere plaatsen kabouters genoemd. Er wordt van gezegd, dat dit heidenen waren, vandaar de naam van het perceel. Van hun hutten is nooit iets waargenomen. Het perceel is n.l. vroeger 1 meter diep uitgelaagd voor onderlaag in potstallen. De erdmänkes gingen om drinkwater, voedsel en huisraad altijd naar een oude boerderij, vroeger bewoond door Lormans, en momenteel door Nijssen; een huis dat wel ± 300 jaar oud kan zijn. Het pad schuin door het veld, gemaakt door de erdmänkes, was in droge jaren in onze jeugd nog goed te zien door het “gieë-riep” worden van de rogge.
De voorouders van Jan Lormans, onze tijdgenoot, of de vroegere bewoners van dit huis, stonden in een goed blaadje bij de erdmänkes. Ze dorsten daar n.l. in de winternachten de korenoogst uit. Men hoorde ze duidelijk kloppen in de schuur, doch men durfde niet te gaan kijken. Zou men dit wel hebben gedaan, dan zouden de dwergen voorgoed zijn verdwenen, omdat ze geen nieuwsgierige ogen duldden. In onze jeugd speelden we veel bij Lormans, en hoorden daar dit verhaal. Een eigenaardige bijzonderheid was, dat er in het voorhuis een klein muurkastje, met een deurtje, gesloten met een houten “wörvel” voorkwam, waarin de erdmänkes hun voedsel opborgen. Dit kastje werd door niemand ooit geopend. Wij kinderen althans werden hier altijd voor gewaarschuwd, en onze vrees won het van onze nieuwsgierigheid. Het koren stond ’s morgens geschoond in de zakken. In Maasbree, links van de zandweg over Boelerbeek naar Sevenum, tegenover het Most, ligt een eigenaardige hoge akker, groot enige bunders. Het is een vrij vlak plateau met een dikke cultuurlaag als van eeuwenoud cultuurland, wel een meter of drie hoger als de omgeving. Het is nog gedeeltelijk omgeven door een eeuwenoude zware wal van eiken slaghout, opgebouwd uit twee diepe droge greppels (een “landweer”?). In onze jeugd was deze wal nog gesloten. Dit perceel heet kadastraal “het Eersel”, doch vroeger noemde men het “Erdjeskamp”. Men vertelde, dat ook hier vroeger erdmänkes hadden gewoond. De betekenis van de naam, “Eersel” is ons niet bekend. In Baarlo aan de Maas is ook een veld, dat “Uersel” heet.

Omzetting in Heldens dialect van de verhalen, ingezonden onder no.
L 291-2, verteld door Johannes Engels en Maria Lemmen, Helden. Helden, 31-12-1968; 1-3-1969 [Collectie Engels, verslag 44]:
Eèrdmenkes:
An ‘t “Sjoorgaat”, enne veldjweeg, dèè nèven oos boorderei nao de beus löpt, ligkt links e sjtök gronkd, det altied d’n “Heiespoost” genumd woordt. Dao hoesden in vreuger tieën Eèrdmenkes, die elders wel kabouterkes genumd wère. D’r woord wel van gezaogd, det ’t heidene wore. Dao kumt missjien dèè veldjnaam vandan. Van hoezer of hötten ès ter noeët niks te zeen geweest, ’t Percieël is dor de booren zoeëget angerhalve meter oetgelieëgd vör grongkd in de potsjtèl. Van de menkes zelf hebbe we allein get van hure vertèlle. D’r woord altied van gezaogd, det ze regelmaotig beij Lormans an Inj kwomen öm drinkwater; en dao auch wel èteswaar koochte’n, en hoesraod lieënde. De boorderei van Lormans sjteit ter nag, en ze kan wel drei ieëwen aod zien.
As sjoeëlkinjer wezen oos elders os in druuëg zomers wel èns op ’n sjuunse sjtriep door ’t veldj, woe koren en haver sjlèèchter waas, en gieë-riep woordt. Dao waas ’t pèdje geweest, woe de èèrdmenkes van d’n Heiespoost nao Lormans leepe.
Lormans; ’n erm keuterbeurke, sjtong in e gôd blèdje bei de èèrdmenkes. Ze holpen öm mèt zie werk. In de wintjer, as ’t hèl vroor, doorsde ze öm s’jnaochts d’n hieëlen augst oet. Me huurde dan ’t geklop van de doorsvlegels op ’t Dèn. Me doors èvel neet gaon kieke, want me woos, det ze neijssjérige auge neet kooste verdrage. Me koos ze daomèt veurgood verjage.
In ooze jongen tied sjpeulde we veul bei Lormans. Hanneke waas ’n doochter van oozen doon. We huurden dao veul over det völkske. Gek waas, det d’r in ’t veurhoes onger de sjouw e moorkèèstje waas. Gesjlote met ’n deurke met ennen höltere wörvel. Det kèèstje woord noeët gebroekt. ’t Woord os sjtreng verbooë’n, ’t oop te make. ’t Waas veur de èèrdmenkes. Dao sjtong ’t èten in, det ze s’jnaochts nuddig heije. s’Jmerges waas ’t völkske gevloge’n, en sjtong ’t gedoorse kore sjoeën in de zèk, en ’t sjtroeë zaat opgebonge’n op te sjèllef.

SINSAG 0063 - Die hilfsbereiten Zwerge arbeiten in der Nacht für die Menschen für Nahrungsmittel (Tabak, Geld)    SINSAG 0063 - Die hilfsbereiten Zwerge arbeiten in der Nacht für die Menschen für Nahrungsmittel (Tabak, Geld)   

SINSAG 0065 - Zwerge wollen nicht belauert werden    SINSAG 0065 - Zwerge wollen nicht belauert werden   

SINSAG 0068 - Erddämonen leihen Haushaltsgerät    SINSAG 0068 - Erddämonen leihen Haushaltsgerät   

Aardmannetjes halen drinkwater, voedsel en huisraad; werken 's nachts voor mensen; verdwijnen als mensen nieuwsgierig zijn; veldnamen, o.a. verwijzend naar aardmannetjes.

Collectie Engels, verslag 2, verhaal 1 (Archief Meertens Instituut)

Sjoorgaat    Sjoorgaat   

Heiespoost    Heiespoost   

Lormans    Lormans   

Jan Lormans    Jan Lormans   

Boelerbeek    Boelerbeek   

Erdjeskamp    Erdjeskamp   

Uersel    Uersel   

Eersel    Eersel   

Most    Most   

Maas    Maas   

Maasbree    Maasbree   

Sevenum    Sevenum   

Baarlo    Baarlo   

Helden    Helden