DYKFRIES2121

Duivelskunstenaars zijn lieden, meestal mannen, die allerlei dingen weten uit te voeren, welke aan een gewoon menschenverstand bovennatuurlijk voorkomen. Welke kunstenarijen men aan hen toeschreef, is reeds medegedeeld in het hoofdstuk over Klaas Kunst. Iemand, die uit liefhebberij wat aan de natuurkunde, of ook aan goochelarij deed en daarvan proefjes toonde, werd al spoedig voor een duivelskunstenaar gehouden. Kunstjes met de kaart waren in de eerste plaats verdacht, — ook het kaartspel zelf. Vooral streng rechtzinnige Gereformeerden hielden en houden speelkaarten in letterlijken zin nog voor eene uitvinding des duivels. Dat goochelaars, koorddansers en soortgelijke kermiskunstenaars door de hulp des duivels hunne wonderwerken deden, stond ontwijfelbaar vast. Reizende goochelaars werkten dit geloof ook wel opzettelijk in de hand. Ik hoorde zulk een man bij de uitvoering zijner kunsten eens prevelen: «Mundus vult decipi,» (deecepi zeî hij eigenlijk). Later zeiden sommige der toeschouwers: «Pas op! die vreemde woorden! daar stak wat achter.» — Er was een boek verkrijgbaar — ik kan niet zeggen waar — dat «De zwarte kunst» heette en altijd verzegeld werd verkocht. Door dit te lezen werd iemand met den duivel vertrouwd, maar ook voor hem beveiligd. Waar is het, dat enkelen onder het volk het Tooverboek van Simon Witgeest, (uitgeg. te Amsterdam 1695,) in bezit hadden, en werd dit ontdekt, dat was voldoende om hun den naam van duivelskunstenaars te bezorgen. Was zulk een geheimzinnige kunstenaar tevens wonderdokter, dan verkreeg hij den naam van duivelbanner. Hij bezat dan het vermogen om allerlei betoovering onschadelijk te maken en te doen ophouden, en kwalen te genezen waarmee de knapste dokters geen raad wisten. Van zulke wonderdokters vertelde men ook nog in de laatste helft der negentiende eeuw, dat zij boeken (misschien ook handschriften) bezaten, die van ouders tot voorouders in hunne familie waren geweest en nergens voor geld verkrijgbaar. Allerlei ziekten en ongemakken werden den menschen op het lijf gezonden door den booze. De koorts was een booze geest, die in eigen persoon op vaste tijden iemand kwam plagen, gedurende eenige uren. Vroeger heette zij in Friesland de tsjinst, dat is: dienst. Zoolang iemand in een koorts lag, was hij in den dienst of onder de heerschappij van een demon. Knappe duivelbanners konden de koorts «bespreken», d. i. bezweren of uitdrijven. Maar zij moesten haar dan eene plaats kunnen aanwijzen, waar zij hare plagerij kon voortzetten, op dezelfde wijze als Jezus de booze geesten in de zwijnen liet varen, Luk. 8:32. Zekere boer, die aan de derdendaagsche koorts leed, raadpleegde een duivelbanner en deze zeî: «Ik kan je de koorts wel afnemen, maar dan moet ik haar op een ander overbrengen. Heb je misschien ook iemand, dien je wel eens wat kwaads gunt?» — De boer zeî: «Ja, dat kon wel zijn, maar dit gaat toch wel wat te ver. De derdendaagsche koorts is een groote plaag, die durf ik mijn ergsten vijand niet toe te wenschen.» — «Welnu,» hernam de wonderdokter, «wil ik haar dan in je pereboom brengen?» — Als dit kon gaf de boer hiervoor zijne toestemming. Toen de man tehuis kwam, stond de pereboom met slap nederhangende bladeren te rillen en te beven, als iemand die een erge koorts heeft. De boer bleef vrij van de koorts, maar de pereboom bestierf het.

SINSAG 0283 - Übertragung des Fieberdämons    SINSAG 0283 - Übertragung des Fieberdämons   

Duivelskunstenaars zijn mensen die dingen kunnen doen, die voor velen onbegrijpelijk zijn. Vaak zijn het mannen. Gedacht werd dat goochelaars, koorddansers en andere kermisartiesten hun trucs alleen met hulp van de duivel konden uitvoeren.
Door het lezen van het boek "de zwarte kunst", kreeg je enerzijds meer kennis van de duivel en verkreeg je anderzijds bescherming tegen de duivel. Van mensen die het toverboek van Simon Witgeest in hun bezit hadden, werd vaak gedacht dat zij duivelskunstenaars waren.
Duivelskunstenaars die tegelijkertijd wonderdokter waren, werden 'duivelbanners’ genoemd. Deze mensen konden ziekten bestrijden. Ziekte werd gezien als iets wat de duivel op je afstuurde: koorts was bijvoorbeeld een boze geest die de zieke in zijn macht hield. Een duivelbanner kon de ziekte uitdrijven ('bespreken') maar dan moest wel een andere plaats aangewezen worden waar de ziekte naartoe kon gaan.
Een boer die aan de derdendaagse koorts (malaria) leed, vroeg hulp aan een duivelbanner. Deze zei de ziekte wel uit te kunnen drijven, maar dan moest deze op een ander overgebracht worden. De boer vond het wat al te gortig om iemand zoiets toe te wensen. De duivelbanner stelde hierop voor de ziekte over te brengen op een perenboom. De boer was genezen, maar de perenboom werd ziek en ging dood.

Waling Dykstra: Uit Friesland's volksleven van vroeger en later: volksoverleveringen, volksgebruiken, volksvertellingen, volksbegrippen. Leeuwarden [1896], deel 2, 175-177

[M211.10*]    [M211.10*]   

Z112.1 - Fever personified.    Z112.1 - Fever personified.   

Onderdeel van het hoofdstuk "Duivelskunstenaars".

Het hoofdstuk over Klaas Kunst, waarnaar Dykstra hier verwijst is te vinden in: Waling Dykstra: Uit Friesland's volksleven van vroeger en later: volksoverleveringen, volksgebruiken, volksvertellingen, volksbegrippen. Leeuwarden [1892], deel 1, 78-83

"Mundus vult decipi" is een deel van het Latijnse spreekwoord "Mundus vult decipi, decipitur mundi" dat "De wereld wil bedrogen worden, dan worde zij bedrogen" betekent.

Het 'Tooverboek van Simon Witgeest' verwijst naar een werk waarin goocheltrucs, schildertechniek en recepten voor medicijnen zijn samengebracht. Het verscheen in 1679 voor het eerst onder de titel 'Het nieuw toneel der konsten'. Het werk werd meermaals herdrukt en vertaald. Latere titels zijn bijvoorbeeld 'Het natuurlijk Toverboeck of speel-tooneel der konsten' en 'het verbeterd en vermeerderd natuurlijk Tooverboek, of 't nieuw speeltooneel der kunsten'. De naam Simon Witgeest wordt veelal als pseudoniem gezien. Het woord 'wit' in de naam moest mogelijk aangeven dat er in het boek geen sprake is van zwarte magie.

Lucas 8:32    Lucas 8:32   

Klaas Kunst    Klaas Kunst   

Simon Witgeest    Simon Witgeest   

Jezus    Jezus   

Amsterdam    Amsterdam   

E109p    E109p