Hoofdtekst
De heks van het Kerkeind
Jaonte Aorte, 'n krucherd van 'n wijfke met een scheel, schuin oog, woonde op het Kerkeind in 'n huiske van steen en vitselstek. Ze was getrouwd met 'ne gestruikte man, die zich een keer in de week met 'n snufke groene zeep waste en knokkende knoken had. "'t Waar 'ne grote knoebes, die gruwelijk eten kos. Hêndig 'ne emmer petaosie ês 't mos", zei Kulhannes.
Naast Kobus, zo heette haar man, had Jaonte dertien kippen, die op de zolder sliepen, een zwarte kat, die zo nu en den in de geut kitste en 'nen hond, die, als er onweer losbarstte, van schrik in de Dommel kroop.
"Jaonte, die aalt 't onderste uit d'n buil wou weten, hâ veultêds 'n zwartzig mutske op d're bruinzige kop. Aon d'r lang krom lijf droeg ze 'ne zwarte jack mi froezelkes, kneupkes en pleuikes en 'nen geruite rok, die toe d'r enkels kwaamp. D'n baalzak, die vûr d're buik hong, waar dik zo verdimmes smêirig, dê-t-ie hêndig staon kos. Jaonte waar nie allenig 'n pinêchtig en nêiskierig wêfke, 't waar ôk 'n smêirig ding. Ze waar ôk gêifgoed van d'n tongreep gesneeien, worde gezeed en kuwen dê ze kos. Gruwelijk. Es d'ren miens in hooiestêd enkelde honderde meters van hoos af aon 't hooien waar en 't liep tegen etenstêd, vûr 's middags, zo rond half twêlf dieën koers, den gonk Jaonte in 't deurgebont staon en kuwde zo merakels, dê bekant hil Liemt wies hoe laot 't waar", vertelde Kulhannes.
De praat in Liempt was, dat Jaonte iets meer kon dan vele andere mensen. Als ze 's nachts de kleren van iemand die nogal kriekel was, aanraakte, sloeg er direct een groot gat in. Er werd ook gezegd, dat ze 'n oude boerenkar uit elkaar kon laten ploffen en dat ze 'n magere koe over een driejarige heg kon laten springen.
Als Jaonte in de vuurhêrd op 'ne kuis versleten biezenmatte stoel ging zitten, waarop 'n medallieke van de Kindsheid lag, den kon ze niet van de stoel af. Wou ze te bed en haar man had zijn klompen kruislings vóór de bedstee staan, den lukte dit niet. Dan kon ze d'r bed niet in.
Er werd veel over Jaonte gepraat en gezwegen. Temeer daar ze 's zondags niet naar de kerk ging. Niet, dat ze dat niet wilde. Nee, ze kon het niet. Dit kwam door de keiweg, d'n eerste Liempdse verharde zandweg, die vóór de kerk liep. Bij Marie Tinnebroek, die vlakbij de kerk woonde en 'n winkeltje had in religieuse artikelen en motteballen, kon Jaonte niet over de keiweg geraken. Wat ze ook deed, 't lukte niet. Zelfs toen twee mannen haar vastpakten en over de keiweg wilden dragen, lukte het niet, werd gezegd.
Dat Jaonte 's zondags niet naar de kerk ging, was een doorn in 't oog van Jaoneke van Geffen. Jaoneke woonde in de Steegstraat, naast het Sterrenbos en was op 't oog een licht rauw mênneke. Zoals hij van opkijk was, zo was ie van aard ook. Hij deed niemand kwaad en in zijn praten was ie ook niet verkeerd.
Het was met Sint Jacob, de dag dat de klompenmakers van de ene herberg naar de andere snevelfles trokken, dat Jaoneke in de herberg, de Liempdse Barrier, zat te kaarten en gedurigte 'n borreltje naar binnen wipte. Het smaakte hem merakel. Het ene sneveltje na 't andere verdween over z'ne keelstronk. Het kaartspel werd
nevelig en in deze nevel dook plots het rimpelige hoofd van Jaonte Aorte op. "Potverdikke, ik zal ze", dacht Jaoneke. Hij stond op, verliet de herberg en kloefte op z'n grote klompen naar de pastorie. Bij de pastorie aangekomen, vroeg hij aan Jana, de pastoorsmeid, om 'nen emmer wijwater, 'n kumke boter en 'n muffelke zout.
Jaoneke kreeg wat hij vroeg en toepelde wijdbeens met het zout, de boter en de emmer met wijwater naar het huiske van Jaonte op 't Kerkeind. Door de achterdeur ging hij naar binnen. Kobus was niet thuis en Jaonte zat op de turfbak bij het vuur. Haar gezicht was bruin van de rook. Jaoneke bedacht zich geen moment en kwakte d'n emmer met wijwater over d'r lijf, waarna hij haar gezicht insmeerde met de gezoute boter. Jaonte schrok grnwelijk, zei niks, werd geel, groen en blauw en begon zo heftig te rillen, dat ze d'n duivel uit haar lijf schudde. "Zo Jaonte", zei Jaoneke, "nou kunde vort 's zondags naor de tien uurse mis". En dat was ook zo.
De zondag daarop zat Jaonte in de kerk. In de Hoogmis en op de twee na laatste bank. De pastoor deed de mis en lachte toen hij zei: "Dominus vobiscum" en zag, dat Jaonte 'ne biekorf op d'ren kop had. Jaonte had met haar scheel schuin oog in de gaten, dat de pastoor naar haar keek en lachte.
"Ik vat h'm", dacht ze.
Dezelfde zondag, 't was 'n uur of vier in de namiddag, wou de kapelaan bij Naruske van Nus 'n pijpke gaan buurten. Naruske woonde op 't Klein Hoekske in een van de "Vier Uitersten". De kapelaan wilde via het Kerkeind naar Naruske gaan. Toen hij echter langs het huis van Jaonte kwam, kon hij plots niet meer voor of achteruit. Zijn benen werden loodzwaar. 't Was alsof hij d'n ene voet niet meer voor de andere kon zetten. Dit werd Jaonte gewaar. Ze pakte 'nen buil spurriezaad, die op de kast stond en waggelde er mee naar buiten.
"Kêk kapelaon", zei Jaonte, "hier hêdde 'nen buil mi spurriezaod. Dieën buil moet-te in de pestoor z'ne
musterdmijt uitskudden en vraog meepesant aon de pestoor of ie mi de Paose op 'nen dag en 'ne vûrmiddag al die kurrekes spurriezaod uit de musterdmijt wil raopen. Hij zal er vrimd van opkijken, mêr 't is niks in z'n eigen". "Ik beloof 't", zei de kapelaan.
Jaonte verdween als 'n zwarte kat in de griebelgrauw. De kapelaan voelde het bloed in zijn maagdelijke beenaderen stijgen en vervolgde zijn weg naar de "Vier Uitersten".
Toen hij bij Narus uitgebuurt en weer thuis op de pastorie was, hoorde hij van Jana, dat de pastoor boven op z'n slaapkamer met flinke koppijn in bed lag. De kapelaan ging naar hem toe en vertelde wat hem die middag was overkomen. De pastoor lachte. Echter niet lang, want zijn koppijn werd heviger. Zijne Eerwaarde werd heel, groen en blauw tot hij stamelde: "Kapelaan, schudt het zaad in de musterdmijt"
De kapelaan vloog als 'nen ongevleugelde engel de trap af, rende als 'n gewijd man naar buiten en schudde het zaad van Jaonte in de houtmijt. Op de dag van Drie Koningen ging de kapelaan 's middags na 't lof op huisbezoek. Onderwege hoorde hij twee blanke en een zwarte koning zingen:
Drie koningen zagen een sterre,
Een sterre van wondere pracht.
De sterre van Jacob, het teeken,
Zoo lang aan den Hemel verwacht.
Ze repten zich heen in geleide
Der ster die zij hadden aanschouwd
Naar 't land van de Joden met giften
Van mirrhe, van wierook en goud.
Toen de kapelaan z'n bezoek had afgelegd en op weg naar huis toe was, liep hij 't mes in 't hart, dat wil zeggen, hij liep 't ongeluk tegemoet. Hij kwam bij Jaonte langs.
En snotverdorie, krêk voor de voordeur van Jaonte was 't, alsof hij aan de grond vastgenageld zat. Geen stap kon hij zetten. En ook toen kwam Jaonte naar buiten gewaggeld en zei: "Vraog aon de pestoor of hij mi de Paose de kurrekes spurriezaod ûit de musterdmijt wil raopen. 't Is niks in z'n êigen."
De kapelaan knikte en liep verder. Thuisgekomen hoorde hij, dat de pastoor weer met hoofdpijn in bed lag. Een koppijn, die maar niet wilde verdwijnen. Pas toen hij zwichtte voor het geweld van Jaonte en aan de kapelaan beloofde, dat hij met Pasen het spurriezaad uit de houtmijt zou rapen, verdween de pijn uit zijn gekweld herderlijk hoofd.
Jaonte Aorte, 'n krucherd van 'n wijfke met een scheel, schuin oog, woonde op het Kerkeind in 'n huiske van steen en vitselstek. Ze was getrouwd met 'ne gestruikte man, die zich een keer in de week met 'n snufke groene zeep waste en knokkende knoken had. "'t Waar 'ne grote knoebes, die gruwelijk eten kos. Hêndig 'ne emmer petaosie ês 't mos", zei Kulhannes.
Naast Kobus, zo heette haar man, had Jaonte dertien kippen, die op de zolder sliepen, een zwarte kat, die zo nu en den in de geut kitste en 'nen hond, die, als er onweer losbarstte, van schrik in de Dommel kroop.
"Jaonte, die aalt 't onderste uit d'n buil wou weten, hâ veultêds 'n zwartzig mutske op d're bruinzige kop. Aon d'r lang krom lijf droeg ze 'ne zwarte jack mi froezelkes, kneupkes en pleuikes en 'nen geruite rok, die toe d'r enkels kwaamp. D'n baalzak, die vûr d're buik hong, waar dik zo verdimmes smêirig, dê-t-ie hêndig staon kos. Jaonte waar nie allenig 'n pinêchtig en nêiskierig wêfke, 't waar ôk 'n smêirig ding. Ze waar ôk gêifgoed van d'n tongreep gesneeien, worde gezeed en kuwen dê ze kos. Gruwelijk. Es d'ren miens in hooiestêd enkelde honderde meters van hoos af aon 't hooien waar en 't liep tegen etenstêd, vûr 's middags, zo rond half twêlf dieën koers, den gonk Jaonte in 't deurgebont staon en kuwde zo merakels, dê bekant hil Liemt wies hoe laot 't waar", vertelde Kulhannes.
De praat in Liempt was, dat Jaonte iets meer kon dan vele andere mensen. Als ze 's nachts de kleren van iemand die nogal kriekel was, aanraakte, sloeg er direct een groot gat in. Er werd ook gezegd, dat ze 'n oude boerenkar uit elkaar kon laten ploffen en dat ze 'n magere koe over een driejarige heg kon laten springen.
Als Jaonte in de vuurhêrd op 'ne kuis versleten biezenmatte stoel ging zitten, waarop 'n medallieke van de Kindsheid lag, den kon ze niet van de stoel af. Wou ze te bed en haar man had zijn klompen kruislings vóór de bedstee staan, den lukte dit niet. Dan kon ze d'r bed niet in.
Er werd veel over Jaonte gepraat en gezwegen. Temeer daar ze 's zondags niet naar de kerk ging. Niet, dat ze dat niet wilde. Nee, ze kon het niet. Dit kwam door de keiweg, d'n eerste Liempdse verharde zandweg, die vóór de kerk liep. Bij Marie Tinnebroek, die vlakbij de kerk woonde en 'n winkeltje had in religieuse artikelen en motteballen, kon Jaonte niet over de keiweg geraken. Wat ze ook deed, 't lukte niet. Zelfs toen twee mannen haar vastpakten en over de keiweg wilden dragen, lukte het niet, werd gezegd.
Dat Jaonte 's zondags niet naar de kerk ging, was een doorn in 't oog van Jaoneke van Geffen. Jaoneke woonde in de Steegstraat, naast het Sterrenbos en was op 't oog een licht rauw mênneke. Zoals hij van opkijk was, zo was ie van aard ook. Hij deed niemand kwaad en in zijn praten was ie ook niet verkeerd.
Het was met Sint Jacob, de dag dat de klompenmakers van de ene herberg naar de andere snevelfles trokken, dat Jaoneke in de herberg, de Liempdse Barrier, zat te kaarten en gedurigte 'n borreltje naar binnen wipte. Het smaakte hem merakel. Het ene sneveltje na 't andere verdween over z'ne keelstronk. Het kaartspel werd
nevelig en in deze nevel dook plots het rimpelige hoofd van Jaonte Aorte op. "Potverdikke, ik zal ze", dacht Jaoneke. Hij stond op, verliet de herberg en kloefte op z'n grote klompen naar de pastorie. Bij de pastorie aangekomen, vroeg hij aan Jana, de pastoorsmeid, om 'nen emmer wijwater, 'n kumke boter en 'n muffelke zout.
Jaoneke kreeg wat hij vroeg en toepelde wijdbeens met het zout, de boter en de emmer met wijwater naar het huiske van Jaonte op 't Kerkeind. Door de achterdeur ging hij naar binnen. Kobus was niet thuis en Jaonte zat op de turfbak bij het vuur. Haar gezicht was bruin van de rook. Jaoneke bedacht zich geen moment en kwakte d'n emmer met wijwater over d'r lijf, waarna hij haar gezicht insmeerde met de gezoute boter. Jaonte schrok grnwelijk, zei niks, werd geel, groen en blauw en begon zo heftig te rillen, dat ze d'n duivel uit haar lijf schudde. "Zo Jaonte", zei Jaoneke, "nou kunde vort 's zondags naor de tien uurse mis". En dat was ook zo.
De zondag daarop zat Jaonte in de kerk. In de Hoogmis en op de twee na laatste bank. De pastoor deed de mis en lachte toen hij zei: "Dominus vobiscum" en zag, dat Jaonte 'ne biekorf op d'ren kop had. Jaonte had met haar scheel schuin oog in de gaten, dat de pastoor naar haar keek en lachte.
"Ik vat h'm", dacht ze.
Dezelfde zondag, 't was 'n uur of vier in de namiddag, wou de kapelaan bij Naruske van Nus 'n pijpke gaan buurten. Naruske woonde op 't Klein Hoekske in een van de "Vier Uitersten". De kapelaan wilde via het Kerkeind naar Naruske gaan. Toen hij echter langs het huis van Jaonte kwam, kon hij plots niet meer voor of achteruit. Zijn benen werden loodzwaar. 't Was alsof hij d'n ene voet niet meer voor de andere kon zetten. Dit werd Jaonte gewaar. Ze pakte 'nen buil spurriezaad, die op de kast stond en waggelde er mee naar buiten.
"Kêk kapelaon", zei Jaonte, "hier hêdde 'nen buil mi spurriezaod. Dieën buil moet-te in de pestoor z'ne
musterdmijt uitskudden en vraog meepesant aon de pestoor of ie mi de Paose op 'nen dag en 'ne vûrmiddag al die kurrekes spurriezaod uit de musterdmijt wil raopen. Hij zal er vrimd van opkijken, mêr 't is niks in z'n eigen". "Ik beloof 't", zei de kapelaan.
Jaonte verdween als 'n zwarte kat in de griebelgrauw. De kapelaan voelde het bloed in zijn maagdelijke beenaderen stijgen en vervolgde zijn weg naar de "Vier Uitersten".
Toen hij bij Narus uitgebuurt en weer thuis op de pastorie was, hoorde hij van Jana, dat de pastoor boven op z'n slaapkamer met flinke koppijn in bed lag. De kapelaan ging naar hem toe en vertelde wat hem die middag was overkomen. De pastoor lachte. Echter niet lang, want zijn koppijn werd heviger. Zijne Eerwaarde werd heel, groen en blauw tot hij stamelde: "Kapelaan, schudt het zaad in de musterdmijt"
De kapelaan vloog als 'nen ongevleugelde engel de trap af, rende als 'n gewijd man naar buiten en schudde het zaad van Jaonte in de houtmijt. Op de dag van Drie Koningen ging de kapelaan 's middags na 't lof op huisbezoek. Onderwege hoorde hij twee blanke en een zwarte koning zingen:
Drie koningen zagen een sterre,
Een sterre van wondere pracht.
De sterre van Jacob, het teeken,
Zoo lang aan den Hemel verwacht.
Ze repten zich heen in geleide
Der ster die zij hadden aanschouwd
Naar 't land van de Joden met giften
Van mirrhe, van wierook en goud.
Toen de kapelaan z'n bezoek had afgelegd en op weg naar huis toe was, liep hij 't mes in 't hart, dat wil zeggen, hij liep 't ongeluk tegemoet. Hij kwam bij Jaonte langs.
En snotverdorie, krêk voor de voordeur van Jaonte was 't, alsof hij aan de grond vastgenageld zat. Geen stap kon hij zetten. En ook toen kwam Jaonte naar buiten gewaggeld en zei: "Vraog aon de pestoor of hij mi de Paose de kurrekes spurriezaod ûit de musterdmijt wil raopen. 't Is niks in z'n êigen."
De kapelaan knikte en liep verder. Thuisgekomen hoorde hij, dat de pastoor weer met hoofdpijn in bed lag. Een koppijn, die maar niet wilde verdwijnen. Pas toen hij zwichtte voor het geweld van Jaonte en aan de kapelaan beloofde, dat hij met Pasen het spurriezaad uit de houtmijt zou rapen, verdween de pijn uit zijn gekweld herderlijk hoofd.
Onderwerp
sinsag 0539 - Hexe bannt an den Platz
sinsag 0539 - Hexe bannt an den Platz
TM 3101 - Heks maakt kind (mens, dier) ziek
TM 3101 - Heks maakt kind (mens, dier) ziek
Beschrijving
Jaonte Aorte, die aan het Kerkeind woont, kan meer dan anderen, gaat echter 's zondags niet naar de kerk. Jaoneke zal haar daar wel van af helpen en gaat met een emmer wijwater naar haar toe en kwakt die over haar. En inderdaad komt ze die zondag naar de tienuurse mis. Maar de pastoor ziet, dat ze een bijenkorf op haar hoofd heeft, en ze denkt: "Ik zal hem." Die middag komt de kapelaan Jaonte tegen en kan niet meer vooruit komen. Ze geeft hem spurriezaad, dat hij in de mutserdmijt van de pastoor moet uitschudden. Die blijkt in bed te liggen met barstende koppijn en zegt hem het snel te doen. (Als een medaille van de Kindsheid onder haar stoel lag, kon ze niet opstaan en als haar man zijn klompen gekruisd voor het bed zette, kon ze er niet in.)
Bron
Roger van Laere, KULHANNES, Liempde 1992, 77-79
Commentaar
voor 1992
Hexe bannt an den Platz + TM 3101, Heks maakt kind (mens) ziek
Naam Overig in Tekst
Kulhannes
Kulhannes
Jaonte Aorte
Jaonte Aorte
Kerkeind
Kerkeind
Kobus
Kobus
Marie Tinnebroek
Marie Tinnebroek
Jaoneke van Geffen
Jaoneke van Geffen
Sint Jacob
Sint Jacob
Liempdse Barrier
Liempdse Barrier
Jana
Jana
Naruske van Nus
Naruske van Nus
Klein Hoekske
Klein Hoekske
Vier Uitersten
Vier Uitersten
Naam Locatie in Tekst
Dommel
Dommel
Liempde
Liempde
Steegstraat
Steegstraat
Sterrenbos
Sterrenbos
Datum Invoer
2013-03-01 14:46:20